تبریز ویکی لینکلر

 
هزار واژه اصیل ترکی در فارسی بخش 2
نظرات |

بخش دوم، کلمات ترکی در فارسی


دیل اینسانلار آراسیندا آنلاشماغی فراهم ائدن طبیعی بیر وسیله‌؛ اؤز قانونلاری ایچه‌ری‌سینده یاشایان و گلیشن جانلی بیر وارلیق؛ میلّتی بیرلشدیرن، قورویان و اونون اورتاق مالی اولان ایجتیماعی بیر مؤسیسه؛ مین ایللر بویونجا پیشرفت ائده‌رک مئیدانا گلمیش بیر ایجتیماعی قوروم؛ سسلردن هؤرولموش بیر آغ؛ کؤکو بیلینمه‌ین زامانلاردا آتیلمیش بیر گیزلی آندلاشما‌لار سیستمی‌دیر.

بی زبانی زبان نزدیک به چهل میلیون تُرک زبان ایران! تدریس انواع زبانها بجز ترکی!

ترکهای ایران

قواعد نگارش زبان تورکی (تورکجه یازیْ قوراللاری)

۱-زبان تورکی آذربایجانی دارای ۳۲ حرف صدادار و بی صدا میباشد، حروف صدادار به تنهایی قابل تلفظ می باشند ولی حروف بی صدا به تنهایی قابل تلفظ نیستند، کلمات تورکی از هجاها تشکیل می شود و باید در هر هجا یک حرف صدادار باشد مثلا : کلمه «گئده بیلمَک» ۴ هجا و چهار حرف صدادار دارد«گئ+ده+بیل+مـَک».

حقیقتی تلخ برای کودکانی که نمیتوانند زبان مادری خود را بیاموزند ...!
تدریس زبان

۲-قانون هماهنگی صدا (سس اوُیوم یاساسی): در بین حروف صدادار، آا Aa، ایْـ Iı، اوْ Oo، اوُ Uu، حروف ضخیم (قالین حرفلر)، و بقیه ائـ Ee ، اَ Əə، ایـٌ İi، اؤ Öö ، اوٌ Üü حروف نرم (اینجه حرفلر) میباشند، در زبان تورکی در هیچ کلمه ای این دوگروه حروف با همدیگر نمی آیند (آغیْللی، گؤروٌنمَک). به این سبب کلمه ای مثل گلماخ غلط است و باید گلمک نوشت. (عبارات «ایٌنجه بئش بؤلوٌک» و «قالیْن دوْققوُز» یادگیری این قانون را آسان می کند.
قانون هماهنگی صدا از مهمترین قواعد زبان تورکی می باشد هر کسی بخواهد زبان تورکی را درست یاد بگیرد باید این قاعده را بطور کامل یاد بگیرد.

صفحه رسمی "ایران را باید دید"  و پست آقای عراقچی ...
آذری


۳-قواعد نوشتاری عمومی تورکی آذربایجانی

۳-۱-در کلمات چند هجایی، حرف «ق» در صورتی که در طرفین آن فقط یک حرف صدادار باشد به شکل «ق» « قارقا، قالماق» ولی در بین دو حرف صدادار باشد «غ» نوشته و خوانده می شوند : «چیغیرماق، قالماغی».

۳-۲-حروف «غ، خ» : در انتهای کلمات تک هجایی ویا در وسط کلمات چند هجایی وجود دارد : «آغ، یوْخ، بوراخماق، داریخماق» ولی در کلمات چند هجایی در آخر کلمه همیشه بصورت «ق» نوشته می شود مثلا هیچوقت نمی نویسیم «بولاغ، قالماخ، آیاخ»، شکل نوشتاری درست این کلمات «بولاق، قالماق، آیاق» می باشد.

۳-۳-باید دقت نمود که در کلمات اینجه هیچوقت در آخر کلمه بویژه در آخر فعل، حرف «خ، ق» نمی آید و حتما باید «ک» نوشته شود، مثلا این نوشتار غلط است : «گلمخ، گلماق، گلماخ»، درستش «گلمک، گئدَک» می باشد.

۳-۴-حرف فتحه در ابتدای کلمات با الف «ا» و در آخر هر هجا بصورت « ـه، ه» نوشته میشود ( اریک، یئلله مک: باد زدن).
معمولا در یک هجا بین دو حرف بی صدا حرف فتحه وجود دارد که نوشته نمیشود مثل «گلمک: گَلمَک).

۳-۵-حروف صدادار در ابتدای کلمات همرا با الف «ا» ولی در وسط و آخر کلمات به تنهایی می آیند. مثال: » اَلlə، ائل el، بئل bel؛ قیْز qız، میز miz ».

۳-۶-علامات دیاکریتیک: شامل علامات روی حروف «و،ی» و بصورت «وُ، وٌ، یْ، یٌ» میباشند، در کلمات تورکی در یک کلمه‌ی مستقل، فقط اولین علامت دیاکریتیک نوشته میشود «دؤزوم، ائلشن».

turk

۴-تغییر حرفی در کلمات پسونددارک

۴-۱-کلمات منتهی به حروف «ک، ق» هستند همراه با پسوند صدادار به «گ، غ» تبدیل می شوند « کؤینک، کؤینَگی ویا کؤینه‌یی، قالماق، قالماغی»، در کلمات اینجه، «ک» آخر را «گ» ویا ترجیحا «ی» می نویسند ولی درهر حال «ی» تلفظ می کنند. مثل:« اوٌرَک : اوره‌گی، اوره‌یی».
بطورکلی حرف «گ» اگر بین دو حرف صدادار قرار گیرد بصورت «ی» تلفظ میگردد «بیرلیگی = بیرلییی».

۴-۲-در زبان تورکی استانبولی کار را بسیار راحت نموده اند تمامی حروف «ک، ق» آخر کلمات بصورت «ک k» نوشته می شود، وقتی پسوند صدادار به آن اضافه می گردد حرف«ک k» به حرف «ğ» تبدیل می شود که یوُمشاق‌گ می نامند این حرف را در کلمات قالین بصوت «غ» ودر کلمات اینجه بصورت «ی» تلفظ می کنند. مثل : «köynek, kalmak» با اضافه شدن پسوند «köyneği, kalmağı»نوشته شده ولی «کؤینه‌یی، قالماغی» خوانده می شود.


زبان مادری من چیست؟
[http://www.aparat.com/v/70dD2]

۵-تفاوت نوشتاری حروف در زبانی تورکی آذربایجانی و استانبولی :
۵-۱-در تورکی استانبولی تعداد ۲۹ حرف وجود دارد در این الفبا، حروف کسره و فتحه « اَ Əə، ائـ Ee» هر دو بصورت «ائـ Ee» نوشته و خوانده میشود ، حرف «خ X» حذف شده و بصورت «ک k، هـ Hh» نوشته و خوانده میشود، همچنین حرف «ق Qq» نیز بصورت «ک Kk» در می آید: مثال : «در تورکی آذربایجانی: گئتمک getmək، خالص xalis، باخماق baxmaq، قالماق qalmaq؛ در تورکی استانبولی: kalmak, bakmak, halis, getmek» نوشته میشود. (بطور کلی حرف «ائـ Ee» نسبت به فتحه، و حروف «ک k، هـ h» نسبت به «ق q،خ x» نرمتر میباشند)



201. بایقرا/ت

=1-بای (بزرگ) + قارا (سیاه ، قوی ) = قهرمان بزرگ

2-بایقیْر(بایقیرماق= غرّیدن ، نعره زدن) + ا (اك) = نعره زن ، غرّان

ابن عمر شیخ بن تیمور از امرای تیمور حاكم همدان(سال 817 ه.ق)

202. بایقوش

= بای (بیگ ، بزرگ) + قوُش (پرنده) = پرندة بزرگ ، جغد و بوم ؛ بایقوشخانه = كنایه از جای سوت و كور

203. بخار

= بوُخار = بوُغار = بوٌغ (هوای مه مانند آب گرم) + ار (اك) ؛ بوخور نیز از همین ریشه در عربی مشتقاتی چون تبخیر گرفته است.

204. بخش

= بخیش = بغیش و باغیش (= عفو ، احسان) = عفو و گذشت ، از ریشه های تركی باستان (باخ: پخش) (2)

205. بخو

= بوْغاو = بوْغاغو از مصدر (بوغماق = خفه كردن ، بوْغاماق = گریه در گلو گیر كردن) = طوق گردن حیوانات ، مجازاً زنجیر پای ستوران و مجرمان

206. برابر

= بیرابیر = بیره بیر = یك به یك ، یك در مقابل یك ، پایاپای

207. بُرك یارق/ت

= بؤرك (كلاه) + یاریْق (شكافته ، شكسته ، قاچ دار ، نوعی كلاه قدیمی كه بصورت قاچهایی بلند ساخته می شد) = كلاه قاچ دار ؛ ركن الدین ابوالمظفّر پادشاه سلجوقی از سال 486 تا 498 ه.ق

208. برگه

و بلگه(باخ: بلگه و بلله)؛از همین كلمه برگ نیز استخراج شده است.

209. بزرگ

= بؤزوك = بؤزو (بؤزومك = صورت قدیمی بؤیومك = بزرگ شدن) + ك (اك) = بزرگ ؛ در دیوان كاشغری بزوك آمده است (2).

210. بزك

= بزه ك = بزه (بزه مك = آرایش دادن) + ك (اك) = آرایش ؛ بزكچی = آرایشگر

211. بَسَق
= باساق= باس(باسماق = پوشاندن) + اق (اك) = پوشش ، سقف ،گنبد

212. بَسقو

= باسقی = باس (باسماق = مسقف كردن ، استتار كردن) + قی (اك) =كمین ، استتار بقصد گیر انداختن : بطرف كوه كه سمت دست راست پادشاه بود بسقو انداخت…/ مجمع التواریخ گلستانه

213. بسكلیدن

= وام گرفته از مصدر تركی بسله مك (= درآغوش پروردن ، تربیت كردن ، بزرگ كردن)

214. بسمه

= باسما= باس(باسماق = فشار دادن ، داخل كردن) + ما(اك) = فشاری ، ورق طلا و نقرة منقوش ، نام سابق چاپخانه ؛ بسمه چی = كسیكه كارش با بسمه باشد ، چاپخانه چی: بسمه اش رنگی ندارد ازگل بستان فقر × زآنكه سطر چیت اورنگ هوس را مسطر است / طغرا (19)

دلم ماندازبسمه چی در شگفت×ازو دیده ام نقش،حیرت گرفت/ وحید

215. بشقاب

= بوْش (خالی) + قاب (ظرف) = ظرف خالی ، از ظروف آشپزی

216. بشكه

= بوْشقا = بوْش (خالی) + قا (اك) = توخالی ، تودار

217. بَغ

و فغ و بی و بای = بیگ = خدا ، معشوقه ، بزرگ ؛ بغداد = خداداد ، بغستان = بی ستان = بیستون = عبادتگاه ، فغواره = فغ (بت) + واره (مانند / فارس) = بت مانند ، بایقوش (ه.م)

218. بُغاز

= بوْغاز = بوْغ (بوغماق = خفه كردن ، بوْغاماق = گریه در گلو گیر كردن) + از (اك) = گلو ، تنگه ، باب (3) ؛ بغاز داردانل ، سابق خلیج را نیز بغاز می گفتند (19).

219. بُغض

= بوْغوز = بوْغ (بوغماق = خفه كردن ، بوْغاماق = گریه در گلو گیر كردن)+وز(اك)=گلوگرفتگی ناشی از شدت غم و ناراحتی(باخ:بغاز)

220. بُقچه

= بوُغچا = بوغ (چمدان ، قاب بزرگ لباس) + چا (اك تصغیر) = چمدانك ، وسیلة یا پارچة كوچك برای نگهداری لباس

221. بكتاش

و بهتاش = بیتش و بیگتاش = بیگ (ه.م) + تاش (= داش= هم) = هم بیگ ، غلامان تحت امر یك بیگ ، بصورت بهتاش هم استفاده می شود.

222. بَگتر

و بكتر = نوعی لباس جنگی كه از بهم وصل كردن چند تكه آهن كه رویش مخمل و زربفت كشیده شده است ، درست می شود ؛ بكترپوش = زره پوش (1،27) ؛ در برهان قاطع ریشة این كلمه بگ (بیگ) ذكر شده است ولی معلوم نشد چرا؟

223. بِگماز

و بكماز و بكمز = شراب ، شرابخوری ، پیالة شراب ، غم و اندوه ، مهمانی (1،27) ؛ ریشه اش معلوم نشد:

آنرا كه به دست خویش بگماز دهی × اقبال گذشته را باو باز دهی/ معزی نیشابوری

224. بلاغ

= بوُلاق = پوُلاق = پو (بمعنای چشمه در تركی سومری) + لاق (اك كثرت) = جائی كه چشمه باشد ، چشمه ، بصورت تركیبی با بعضی كلمات : ساوج بلاغ ، قره بلاغ ، آغ بلاغ ؛ احتمالاً پینار (= پونار = بونار) بمعنای چشمه هم از همین ریشه است.

225. بلاغ اوتی /گ
= بولاق اوْتو = بولاق(چشمه)+ اوْت (گیاه) + و (اك مضاف) = گیاه چشمه،از گیاهان درمانی و خوراكی، بصورت Water – Cress در انگلیسی از این اصطلاح گرته برداری شده است (1،25) .

226. بلدرچین
= بیلدیرچین = بیلدیر (بیلدیرمك = فهماندن ، آگاهاندن ، آشكار كردن) + چین (اك) = آگاه ، دانا ، نام پرنده ای كه كاشغری (2) آنرا «بوُدوُرسین» ثبت كرده است ؛ اكِ چین در انتهای نام پرندگان دیگر هم دیده می شود: گؤیرچین (كبوتر) ، سیْغیْرچیْن (پرستو) ، بالیغچین (مرغ ماهیخوار) ، لاچین

227. بُلغار

= بوُلغار = بوُلغا (بوُلغاماق = بولاماق = برهم ریختن ، آشوب و بلوا كردن) + ار (اك فاعلی) = برهم ریزنده ، آشوبگر ، قاراشمیش (در گؤی تورك) ؛ از اقوام ترك باستان كه تا اروپای شرقی حكومت كردند و كشور بلغارستان یادگار آنهاست (18).

228. بلغاق

= بوُلغاق = بوُلغا (بوُلغاماق = بولاماق = برهم ریختن ، آشوب كردن) + اق (اك) = درهم برهم ، آشوب ، فتنه ، شور و غوغای بسیار ؛ بصورت بلغاك هم آمده است ؛ بلغاكی = واقعه طلب و فتنه جو ، بلغاق افتادن = آشوب افتادن و فتنه برپا شدن ، بلغاق نهادن = فتنه برپا كردن (1،27).

229. بلغور

= بوُلغور = بوُلغا (بوُلغاماق = بولاماق = برهم ریختن ، آشوب كردن) + ور (اك) = گندم و جو شكسته و نیم پخته كه پس از خیس كردن هم می زنند و می پزند ، عموماً هرچیز درهم شكسته ، آش پخته شده از بلمه ، حرف قلمبه و بزرگ ؛ بلغور كردن = حرفهای بزرگ زدن ، تهیه كردن بلغور (1،25)

230. بِلگا

= بیلقا و بیلگه = بیل(بیلمك = دانستن) + گه(اك) = دانا ، دانشمند(1)

231. بَلگه

= بل (آشنا ، شناخته شده ، مشخص) + گه (اك) = نشان ، علامت ، آرم ، سند ، مدرك (1) ، بلگه مك = مستند كردن ، بمعنای پیچیده شده (برگه ، بلله ) ، هلو و زردآلوی دونیمه شدة خشكیده (احتمالاً بؤلگه (بؤلمك = قسمت كردن) برای شیئی تقسیم شده صحیح است).

232. بُلماج

و بُلَماج = بوُلاماج = بوُلا (بوُلاماق = هم زدن) + ماج (اك) = هم زدنی ، آش رقیق و بی گوشت (27) ؛ نوعی از كاچی كه آش بی گوشت و آبكی است (باخ:تتماج) (1).

233. بلوك

= بؤلوك = بؤل (بؤلمك = تقسیم كردن ، پارتیشن بندی كردن) + وك (اك) = قسمت شده ، پارتیشن ، البته این كلمه از انگلیسی (Block) به فارسی آمده است. حتی تركها نیز آنرا بولوك تلفظ می كنند غافل از اینكه ، این كلمه در اصل همان بؤلوك می باشد.

234. بَلّه

= بلله =بل(گرد شده ، بسته) + له (اك) = پیچیدنی ، ساندویچ

235. بنجاق

و بنچاق = بونچاق ، قباله و سند (8) ؛ سند رسمی در دفاتر اسناد ، مدرك رسمی و قانونی (19)

236. بنده

= بن (من) + ده (اك) = اینجانب

237. بو

= بو و پو = دودی كه از آتشفشان تصعید گردد ؛ پونج (بخاری هیزمی) و پوسكولتی (دود-مود!) از همین ریشه اند.

238. بوته

= بوُتا و در اصل بوُتاق و بوُداق = شاخه ، نهال كوچك درخت و ریاحین كه تازه بنشانند ، بچه و فرزند آدمی یا حیوانات ؛ احتمالاً مصدر اصلی این كلمه بیتمك (= روئیدن) باشد ، آدم بی بوته = آدم ابتر و بی شاخ و برگ ، بیتگی = گیاه

239. بوران

= بوُر (بورماق = پیچاندن) + ان (اك فاعلی) = بهم پیچیده ، بادغلیظ

240. بوش

= بوْش = خالی ، از ابزارهای فنی توخالی كه البته این كلمه ابتدا بصورت ( Bush Bosh ) به انگلیسی رفته و بصورت ابزار فنی دوباره به زبانهای دیگر رفته است.

241. به به

=كودك قنداقی ،كودك ؛ كلمات دوتائی مانند: دادا ، ده ده ، بابا ، بی بی ، به به ، كاكا(قاغا) ، نه نه … تركی اند. این كلمات ابتدائی ترین و راحت ترین كلماتی است كه كودك می توان بیان كند و این ناشی از الهام گرفته شدن زبان تركی از طبیعت است.

242. بها

= باها = گران ، ارزش و قیمت (1)

243. بهادر

= باهادور و باهادیر و باتیر و باتور= قهرمان ، شجاع و دلاور(8)

244. بی بی

= عمّه ، مادر بزرگ ، خاتون (باخ: به به)

245. بیات
= بایات = بایاد = بای (باخ :بیگ) + آد (نام) = نام بزرگ ، كنایه از خدا: بایاتآدی ایله سؤزه باشلادیم × تؤره دن ، یارادان ، كؤچوره ن ، ایدیم / قوتادغو بیلیک

246. بیات / نان

= بایات = بایا (قبل از این) + ت (اك) = قبلی ، چیزی كه زمان آن گذشته است ، نان و غذای مانده ؛ بایاق = زمان خاصی از گذشته

247. بیر

= یك ، واحد ؛ اللهم بیر بیر! = خدایا ! یكی یكی

248. بِیرام

= بایرام = عید ، نام آقا

249. بیرق

= بایراق = در تركی قدیم باتراق (2) = بات (باتماق = فرو رفتن) + راق (اك) = فرو برده شده ، عَلَمی كه در میدان كارزار در زمین فرو می بردند ، پرچم ، علم ، درفش ؛ سنجاق (ه.م) نیز آمده است.

250. بیزار

= بئزار = بئز (بئزمك = به ستوه آمدن ، برخود لرزیدن) + ار (اك فاعلساز) = به ستوه آمده ، خسته ، از جان سیر شده ؛ بی در اول كلمه بعنوان حرف نفی فارسی نیست و اصولاً «بدون زار» در فارسی مفهومی ندارد.

از صفحه فیسبوک تورکجه فوتو یازیلار
سؤز

ترکی

سخن ترکی

ترکی آذربایجانی

251. بیستون

= بی ستان = بی (خدا) + ستان (پسوند مكان فارسی) = بغستان ، عبادتگاه ، پرستشگاه ، كوهی تاریخی با یادمان هائی از زمان هخامنشیان ؛ تعبیر این كلمه به «بدون ستون» صحیح نیست چرا كه عبادتگاه ها بدون ستون نیستند!

252. بیگ

= بزرگ ، خان ، زیبا ، خدا ، شاه ؛ از ریشه های اصیل تركی كه با تركیبات مختلف زیر در تاریخ آمده است: بیگ(بیگدلی)، بگ(بگتاش)، بای(بایقوش، بای سنقر) ، بی (بیات) ، بغ (بغداد) ، فغ (فغفور ، فغواره)

253. بیگدلی

= بیگ (ه.م) + دیل (زبان) + ی (اك مضاف) = زبان بیگ ، عزیز مانند بزرگان ، از اقوام ترك كه در زمان صفویه ، در اوج قدرت بودند.

254. بیگم

= بئیگیم = بئیگ (ه.م) + یم (ضمیر ملكی ، مال من) = بیگ من ، پسوند نام خانمهای صاحب مقام ، ملكه ، بصورتBegam در انگلیسی ، ترك ها برای احترام و محبت همراه اسم ، ضمیر ملكی نیز می آوردند ، مانند: خانیم ، بیگیم ، غلام ، گولوم ، بالام ، آییْم و…

255. بیل

= بئل = كمر ، وسایل و ابزار ، گاهی ارتباطی با بدن دارند مانند پارو در فارسی كه ریشة آن پا است چرا كه با پا در ارتباط است و در تركی بیل با حركت كمر در ارتباط است و برای آن نام بئل (= كمر) داده اند.

256. بیلقان/ت

= بیل (بیلمك = دانستن) + قان (اك فاعلساز) = بسیار داننده ، دانشمند ؛ ابوالمكارم مجیر الدین بیلقانی متوفّی586 ه.ق ازمردم بیلقان شروان و ازشاگردان خاقانی و ازشعرای دربار اتابكان آذربایجان كه قبرش درمقبره الشعرای تبریز است (1).

257. بیوك

= بؤیوك = بؤیو (بؤیومك = بزرگ شدن) + ك (اك) = بزرگ ، نام آقا ؛ این كلمه محرف بزرگ (ه.م) است.

258. پاپاخ

= پاپاق = قسمی كلاه بزرگ پشمی (1،19) ؛ این كلمه تحریف شده است چراكه مصدر پاپاماق در تركی نداریم. شاید در اصل قاپاق (باخ: قاپو) بوده باشد.

259. پاتق

= پا (فارس) + توق (و توغ وطوق = بایراق ، پرچم عزا ، دسته ای پر مرغ یا دم اسب بر روی كلاه افسران ترك) = محل نصب پرچم ، محل گرد آمدن (1،2)

260. پاره

= پار (احتمالاً: خُرد ، تكه)+ ا (اك) = تكه شده ، پول خرد ؛ پارچا = پار + چا ، پارچالاماق = تكه و پارچه كردن ، پارداق = تكه و پاره ، پارداقلاماق = تكه و پاره كردن كه اصولاً در مورد حیوانات وحشی بكار می رود ، پاراق = بی ارزش و بی اصل و نصب و یا خیلی كم ارزش و نیز سگ پست ؛ ایت اوغلو پاراق = كنایه از آدم بی اصل و نصب. قطعاً نمیدانم پار در تركی معنای فوق را دارد یا نه؟ ولی تركیبات آنرا در تركی داریم كه در فارسی استفاده نمی شوند.

261. پاشا

= پاشا = احتمالاً: باشا = باش (سر) + ا (اك) = رئیس ، خان خانان ، افسر ، از ریشه های تركی باستان و لقبی برای افسران و فرماندهان (17،25). گاهی آنرا مخفف پادشاه می دانند در حالیكه هم قدمت این كلمه پیشتر از پادشاه است و هم معنی آن غیر از پادشاه ؛ بصورت Pasha , Pacha در انگلیسی استفاده می شود.

262. پالان

= پال (پوست ، پوسته) + ان (اك) = پوستین ، پوشش ؛ پالتار (لباس) و پالاز (باخ: پلاس) و پالتو كه همگی به نوعی پوشیدنی است از همین ریشه اند.

263. پالتو

پالتوْو = پال (پوسته) + توْو (اك) = پوستین ، آرخالیق ، لباسی دراز كه روی بقیة لباسها می پوشند(باخ: پالان) (18) ؛ كاشغری آنرا بصورت پارتوْ ثبت كرده است (2)

264. پایاپای

پایا پای = پای (سهم ، هدیه) + ا (به) + پای (”) = سهم در برابر سهم ، کالا در برابر کالا. مثل ترکی: پای گئدر ، پای گلر (کالائی که برود ، کالائی دیگر بجای خود می آورد).

265. پِتِه

= پیتی و بیتی = بیت (بیتمك = نوشتن) + ی (اك) = نوشته ، كاغذ ،گذرنامه ، مدرك ؛ پیتیك =كاغذ پاره و مدرك بی ارزش ، پتة كسی را به آب انداختن = رازش را فاش كردن (18،2)

266. پُچُك

و پچق = پیچاق = بیچه ك = بیچ (بیچمك = درو كردن ، بریدن) + اك (اك) = وسلة بریدن ، چاقو ، كارد (1) ؛ الآن تركها آنرا پیْچاق تلفظ می كنند ولی صحیح همان است كه در اشعار فارسی آمده است.

267. پخش

= بخیش = بغیش و باغیش (= عفو ، احسان) = احسان ، چیزی را بین مردم احسان كردن ، از ریشه های تركی باستان (باخ: بخش) (2)

268. پرت

= پرت از مصدر پرتمك و پرتیمك (= در رفتن ، در رفتن استخوان بدن بدون خونریزی) ، از این كلمه پرتاب هم ساخته می شود.

269. پرچم

= برجم و بجكم = موی نوعی گاوكوهی وحشی در بالای علَم را می گفتند كه بعدها به خود علم هم شامل شد ، معادل فارسی آن «درفش»می باشد (12): گاوی نشان دهند درین قلزم نگون * لیكن نه پرچم است مر او را ، نه عنبر است / اثیر اخسیكتی (27)

270. پرداخت

= پارداق و پارداخ = پار (شفاف ، روشن ؛ پارلاق = شفاف ، پاریلداماق = روشنائی دادن) + داخ و داق (اك) = صیقل و جلا ، جلا دادن سطح فلزات بعد از ماشینكاری یا ریخته گری … ؛ تبدیل پارداخ به پارداخت در فارسی مانند تبدیل كرِخ به كرخت است.

271. پُرز

= پوروز = پور (باخ: پور) + وز (اك) = زائده ، پرز ، غشاء میوه

272. پَلاس

= پالاز = پال (پوست ، پوسته) + از(اك) = پوسته ، پوستین ، نوعی زیرانداز نازك (باخ: پالان):

مرا قلّاده به گردن بود ، پلاس به پشت × چه انتظار ازین بیش زآسمان دارم / پروین

273. پلو

= پیلوْو = برنج پخته ؛ pilaw (25) ؛ نمیدانم چرا تركی است؟ و مرجع مذكور تنها مرجعی است كه آنرا تركی دانسته است.

274. پنبه

= پانبی = پانبیق به همین معنی در تركی باستان (2)

275. پور

= پور= بور= پسر ، جوانة درخت ، پورلنمك = جوانه زدن نوك شاخه ها ، تركیبی در انتهای فامیلها

276. پولاد

= پوْلاد = بی باك ، از نامهای قدیمی ، فولاد ، كسی كه سردی و گرمی را چشیده (5) و مجازاً آهنی كه در دماهای خیلی بالا ذوب شده و در آب سرد ریخته می شود تا فولاد خشك بدست آید. اگر به تدریج دمای ذوب كاهش یابد به فولاد نرم میرسیم .

277. پِهِن

= پئهین = فضولات چهارپایان (1)

278. پیسی

از ریشة تركی پیس(= بد، نامناسب ، نامرغوب) ، نوعی مریضی(18)

279. پینار

= پیْنار = بیْنار و بوُنار = چشمه ، نام دختر ؛ احتمالاً ریشة اصلی پینار نیز مانند بولاغ عبارتست از بو (= چشمه).

280. تا

= تای = لنگه ، ینگه ، تك ، نظیر ، كیسه وگونی ، طرف و سو ، ساحل ، در متون تركی باستان بمعنی ینگه وجفت آمده ، مانند «آی تای» بمعنی لنگة ماه كنایه از خدا ؛ تایا = كیسه یا واحد كیسه

281. تابور

و طابور= تابیْر و تاوور= كتیبه ، فوج ، صف(1).
282. تاب

= تاو و توْو = سرعت ، شتاب ، تاب ، مسطح ، نای و نفس ، احتمالاً مصدر دویدن (فعل امرِ دو) در فارسی از همین ریشه است ؛ توْو گئدمك = سریع و باشتاب و به دو رفتن ، توْولاماق = تاباندن و چرخاندن و سر كار گذاشتن ، توْودان دوشمك = از نفس افتادن و كم نای شدن ، توْولانماق = دور زدن و علاف گشتن

283. تابه

و تاوه = تاوا = تاو (پهن و بزرگ) + ا (اك) = هرچیز پهن و باز ، ظرف باز و پهن آشپزی ؛ تاوا داشی = سنگ پهن و بزرگ ، تاوار = بزرگ و درشت و مال و جنس (3)

284. تات

عنوان مردمان غیرترك تحت حكومت ترك ، عموماً فارس زبان

285. تاجیك

= تاتجیك = تات (ه.م) + جیك (اك) = تاتی ، مردمان غیرترك تحت حكومت پادشاهان ترك ، عموماً فارسها ؛ تركیب تاجیك مانند یئنجیك است ، تازیك و تاژیك و تاجك هم در تاریخ آمده است.

286. تاراج

= تارا (تاراماق = شانه كردن ، زدودن چرك ، بهم ریختن جهت منظم كردن ، پاك كردن ، برچیدن) + ج (اك) = پاك كردن وبرچیدن ، بهم ریختن ؛ تاراق = وسیلة بهم ریزنده ، شانه ، همریشه با تراش و تاراندن

287. تاراندن

مصدر جعلی و وام گرفته از مصدر تركی تاراماق (= بهم ریختن جهت منظم كردن ، پاك كردن ، برچیدن ، شانه كردن)

288. تارْوِردی

= تاریْ وئردی = تاریْ (خدا) + وئردی (داد) = خداداد ؛ ریشة «تاری»از 5000 سال پیش بصورتهای مختلف تانری ، تانقری ، تنقری ، دینگری و تونگری در تركی آمده است.

289. تازی.1

در اصل تازیك (باخ: تاجیك) ؛ البته این كلمه عنوانی بود كه تركها به غیرترك لقب داده بودند ولی همین اسم بعدها از طرف فارسها به غیرفارسها (مخصوصاً عربها) لقب داده شد.

290. تازی.2

= تازیْ = تاز (باخ:تاس) + یْ (اك) = سگ بی مو ، سگ شكاری كه نسبت به بقیه سگها كم مو و لاغر اندام است. ممكن است این كلمه از فعل امر تاختن در فارسی نیز آمده باشد ولی در فارسی چنین تركیبی را از اسم می توان ساخت نه فعل.

291. تاس

= تاز = موی سرریخته ،كَل ، از ریشه های قدیمی ترك ؛ تازقوی = گوسفند بی شاخ (2)

292. تالار

= تالوار = ایوان ، كلبة دهقانی ؛ تالواردا توْی سالیبلار = در ایوان عروسی گرفته اند. طالار (معر) ، كلبة چوبی (1) ؛ از همین معنی اخیر می توان فهمید كه این كلمه سابقاً در مفهوم دیگری استفاده می شد.

293. تالان كردن

از مصدر تالاماق (= غارت كردن ، چپاول كردن) = غارت ، چپاول ؛ تالانچی = غارتگر

294. تام
و توم = كامل ، در تركی باستان نام آقا ؛ تامای = ماه كامل ، از الهه ها (2،17) ، احتمالاً این ریشه به عربی رفته و تمام ، تامّ ، اتمام و… از آن مشتق گرفته شده است.

295. تانری

= خدا ، این ریشه از 5000 سال پیش بصورتهای مختلف تانری ، تانقیری ، تونقوری ، تونگری و تاری در تركی استفاده شده است:

هر یك عجمی ولی لغزگوی × یلواج شناس تنگری جوی / خاقانی

296. تاوان

= تاو (بزرگ ، مال و جنس(3)) + ان (اك) = معادل با مال و جنس ، خسارت ، جریمه

297. تُبره

= توْربا = كیسة بزرگ :

زر نابش فتد به كف بی شك × بخرد توبره برای ایشك / دهخدا

298. تُپاله

= توْپالا = توْپپالا = توْپمالا (توْپمالاماق = گرد كردن ، گرد آوری كردن ، جمع كردن) = گرد شده ، پشكل گوسفند (3)

299. تپانچه
= توْپانچا = توْپان (= تپن = ضربه زننده) + چا (اك) = ضربه زنندة كوچك ، قدیم به معنی سیلی و ضربه با كف دست بود ولی الآن به سلاح كمری گویند (12).
300. تپاندن

حالت متعدی از مصدر جعلی تپیدن(تپمك = داخل شدن با فشار). مانند: از سرما زیر پتو تپیدم. تپیدن در معنای ضربان قلب مصدر اصیل فارسی است و نباید با این مصدر جعلی اشتباه گرفته شود.

جمله بزرگان

سخن بزرگان

تورکجه یازیلار

301. تُپُق

= توْپوُق = مچ پا ، قوزك پا ، لكنت زبان ، چاق ؛ تپق زدن = حرف بی اراده زدن ؛ احتمالاً این كلمه ثقیل شدة تپیك (لگد ، رو پا) باشد.

302. تپمه

= تپمه = تپ (تپمك = چیزی را بزور داخل كردن) + مه (اك) = چپاندنی ، اصطلاح نظامی

303. تپّه

= تپه = سر ، فرق ، قلّه ، هیكل ؛ «تپه گؤز» در كتاب دده قورقود بمعنی كسیكه در پیشانی یك چشم دارد آمده است. برهان قاطع (27) هم آنرا تركی می داند. نمی دانم با مصدر تپمك (= تپاندن) چه رابطه ای دارد.

304. تُتُق
= توُتوُق = توُت (توتماق =گرفتن ، پوشاندن) + اُوق (اك) = ابر سیاه (هوای تتقی) ، پردة پیاز (تتق پیاز) ، چادر (تتقش راپوشید) ، آسمان (تتق سپهرگون ، تتق نیلی) :

شب ، تُتُق شاهد غیبی بُود × روز كجا باشد همتای شب؟ / مولوی

سّرخداكه درتتق غیب منزویست×مستانه نقاب زرخساربركشیم/حافظ

305. تتماج

= توُتماج = توُت (توتماق = گرفتن) + ما (اك) + اج (اك) =گرفته ، آشی با آرد ، آش برگ (1،27،19) ؛ اكِ ماج برای آش در جاهای دیگر هم دیده می شود: اُماج (ه.م) و بلماج (ه.م). بعید نیست كه آج همان آش باشد. یعنی: آشِ توتما ، آش بولاما ، آش اوْوما: چونكه تتماجش دهد،او كم خورد×خشم گیرد،مهرها را بردرد/مولوی

306. تخم

= توْخوم = توْغوم و دوْغوم = دوْغ (دوْغماق = زائیدن ، تكثیر كردن ، زیاد شدن) + وم (اك) = فزونی ، تكثیری ، زادنی ، بذر ، فرزند ، خلف ، در اصل نقش تخم نیز همان تكاثر و ازدیاد كردن است.

307. تُخماق

= اسم و مصدر توْخماق (= زدن ، كوبیدن) = افزارچوبی برای كوبیدن گوشت یا لباس ؛ این كلمه احتمالاً ثقیل شدة دؤیمك (= دؤگمك = تؤگمك = توْخماق) است.

308. تر

= عرق ، خیس ، نم و رطوبت ؛ ترلمك = عرق كردن و خیس شدن

309. ترخون /گ

= ترخون و ترخان = از گیاهان ؛ بصورت Tarragon در انگلیسی

310. تراش

= تاراش = تارا (تاراماق = شانه كردن ، زدودن ، پاك كردن) + اش (اك) = وسیلة تمیز كردن و زدودن ؛ از دیگر ریشه های این كلمه در فارسی داریم : تراشیدن ، تاراج ، تاراندن ، تراشه ، تریشه

311. تَرْك

= تر (ترمك = جمع كردن ، بار كردن) + ك (اك) = جای بار ، ترك اسب و دوچرخه و موتور كه سواره ملزومات خود را آنجا قرار می دهد ، پشت زین

312. تُرك
= تورك = توروك ، كه بنا بنظرخانم عادله آیدین خفیف شدة توُروُق (= دوروق) به معنی «قوم ساكن ویكجانشین» است البته درغزل فارسی لغت تُرك كنایه از زیبارو است:

اگر آن ترك زنجانی بدست آرد دل مارا

به خال هندویش بخشم مغان و آستارا را !

313. تُركان

و تَركان = تاركان = عنوان بانوی دربار ، لقبی ارجمند برای خانمها ، این كلمه در تركی قدیم بهمین صورت آمده است ولی آنرا به اشتباه تُركان می گویند.

314. تُركمن

= توركمان = تورك (ترك) + مان (شبیه ، قوی ، اك مبالغه) = شبه ترك ، خیلی ترك ، عنوان مردمانی كه ازنظر زبانی ترك بودند ولی ظاهرشان با تركهای اوغوزی فرق داشت.

315. تسمه

= تاسما = تاس (قاب فلزی پهن ، شئی دایروی) + ما (اك) = جسم حلقوی ، چرم خام (1) ، موی شانه كرده ؛ طسمه (معر) (27)

316. تشك

= دؤشه ك = دؤشه (دؤشه مك =گستردن ، پهن كردن) + ك (اك) = پهن كردنی ،گستردنی

317. تُغار

= تاغار= داغار= ظرف سفالی یا گِلی برای ماست وخمیر ، واحد وزنی تقریباً برابر با 10 كیلوگرم (1)

318. تفنگ

= توفه ك = توف (صدای فوت كردن با دهان ، باد دهان) + اك (اك) = فوت كردنی ، وسیله ای كه با آن فوت كنند ، قدیم در بین تركها چنین رسم بوده كه داخل چوبی را خالی می كردند و شئی ریزی در داخل آن قرار می دادند و با فوت كردن در داخل چوب ، پرندگان را می زدند (مانند همانكه شاهدانه را در داخل بدنة خودكار گذاشته و بزنند). این وسیلة ساده در دیوان لغات الترك با توفه ك و دووه ك نامگذاری شده است (2)

319. تك

= تنها ، ساده ، یك ، حرف فاصله ، مانند ، انتها (25) ؛ تكم = تنهایم ، زنجانا تك = تا زنجان ، آیتك = مانند ماه ، قویو تكی = ته چاه

320. تكاب / ج

= نام جعلی تیكان تپه (تپة خاردار) از شهرستانهای آذربایجانغربی

321. تكش/ت

= تكیش = تك (ه.م) + یش (اك) = بی همتا ، ابوالمظفر علاءالدین بن ایل ارسلان از سلسلةخوارزم شاهی (5) ؛ شاید ریشه اش تك (ه.م) باشد:

تكش با غلامان یكی رازگفت×كه اینرا نباید به كس بازگفت/سعدی

322. تكلتو

= تك آلتیْ = ترك آلتیْ = ترك (ه.م ، زین) + آلت (زیر) + یْ(اك مضاف) = زیر زین ، نمدی كه زیر زین بر پشت اسب می اندازند ، نمد زین ، آدرم (1،25)

323. تكمه

= تیكمه = تیك (تیكمك = دوختن) + مه (اك) = دوخته ، دگمه

324. تكّه

= تیكه = تیك (تیكمك = دوختن ، بستن) + ه (اك) = دوختنی ، در اصل مقداری پارچه برای وصله كردن كه بعدها تعمیم پیدا می كند به هر چیز كم مقدار ، لقمه ، قطعه ، در تركی باستان تیكوْ آمده است (2).

325. تَكه

= ته كه = بُز نر (1) ؛ تكه ساققالی = ریش بزی

326. تگین

و تكین= شاهزاده ، خوش تركیب ، پهلوان،پسوندی در نامهای تركی ، عنوان پادشاهان غزنوی(367 تا 582 ه.ق) مانند: سوبك تگین (سبكتكین) مؤسس سلسلة غزنویان ، آلپ تگین: پند از هركس كه گوید گوش دار × گر مثل طوغانش گوید یا تگین/ ناصرخسرو

327. تِل

= تئل = زلف سر ، كاكل ، موی جلوی سر (25)

328. تلاش

= تالاش = تالا (تالاماق = جنب و جوش كردن ، دنبال چیزی گشتن) + اش (اك) = جنب و جوش ، پی چیزی رفتن ؛ مصدر «متلاشی» (= تلاش كننده) در عربی نیز از همین ریشه است.

329. تلیشه

= تیلیشه = تیلی (تیلیمك = خُردكردن ، بریدن) + شه (اك) = خرده ریزه ، خردة چوب وكاغذ (1)

330. تمشك

= تؤمشوك = درختچه ای و نوعی خوردنی پرنده (2)

331. تُمغا
= تومغا و دامغا = دام (دامماق = چكیدن) + غا (اك) = چكیده ، مهرهای شاهانة قدیمی كه بوسیلة چكاندن یا پرس جوهر یا داغ كردن بدست می آمد ، داغ ، مُهر ، نشانه ، تهمت ؛ آل تمغا = مهرسرخ ، مهرشاهانه با جوهرسرخ در بالای طومارها ، قره تمغا = قارا تومغا = مهر شاهی با جوهر سیاه: خون بدخواهان او آل است و برحكم ازل* آنچنان حكم آل تمغا برنتابد بیش از این/ سلمان ساوجی

چهار امیر را معین فرمودو هریك را قراتمغائی علیحده…/ تاریخ غازان

332. تن

= وجود و بدن ؛ كلمة اصیل تركی (18،2)

333. تُنبان

= تومان = توما (توماماق = پوشاندن) + ان (اك فاعلساز) = پوشاننده ، پوشانندة تن و عورت ، شلوار زیر

334. تنبك

= تومروك در تركی باستان ، از سازهای ضربی (18،2)

335. تُنُك

= تونوك = تون (كم نای ، ضعیف) +وك (اك) = ظریف ، نازك ، شكننده ؛ تنكه = شلوار ضعیف و كوچك

336. تُنُكه

= تونوكه = تون (ضعیف ، كم نای) + وك (اك) + ه (اك) = كوچك ، شلوارك ، شورت ، باخ: تنك

337. تُنگ

= تونگ (مأخوذ از تونج = آلیاژ مس و روی) = كوزة دهن تنگ ، ظرف ظریف گردن برای شربت خوری

338. تنور

و تنّور (معر) = تندیر در تركی = تمدیر (تمدیرمك و تامدیرماق = سوزاندن) ؛ تامو (= جهنم) از همین ریشه است ، وظیفة اصلی تنور نیز حرارت دادن است نه نور دادن و در اصل چندان هم نور نمی دهد لذا ریشة این كلمه «نور» نیست(18).

339. توپ

توْپ = نوعی سلاح جنگی ، بستة پارچه ، وسیلة بازی (1) ؛ این كلمة اصیل تركی در تركیبات زیادی آمده است. مانند: توپمالا (باخ: تپاله) ، توپوز ، تپانچه ، توپارلاماق (باخ: توپیدن)
340. توپوز

= توْپوز = توْپ (گرد) + وز (اك) = گردگون ، آلت آهنی كه سرش مانند چماق گرد است ، گرز ، دُبّوس (معر)

341. توپیدن

مصدرجعلی فارسی كه از توپ تركی تشكیل شده است ؛ توْپارلاماق = به توپ بستن ، مانند توپ سر كسی داد زدن

342. توتك

= توتوك = توت (توتمك = دود كردن ، سوختن) + وك (اك) = سوخته ، فراق (3)

343. توتون

= توتون = توت (توتمك = دود كردن) + اون (اك) = دود ، نوع تنباكو ؛ همچنین توتسوله مك (= توستوله مك) و توتسو (توستو) و دود (توت) همریشه با توتون هستند.

344. توختن

از مصدر تركی توخوماق(= بافتن)،احتمالاً دوختن هم از همین ریشه است ؛كینه توزی = كینه توختن =كینه بافتن ؛ در فارسی بافتن مصدر معادل آن می باشد. البته معنای توختن در فارسی تعمیم یافته است.‏

345. تور

= توْر = شبكه ، دام ، از ریشه های قدیمی تركی (2)

346. توران

= توُر(تورماق یا دورماق = ماندن ، حركت نكردن) + ان (اك فاعلساز) = مانده ، ثابت ، ترك ها چون قوم یكجانشین و شهر نشین بودند سرزمینهایشان توران خوانده می شد ؛ همریشه با تُرك

347. تورج

= توُراج = توُر (تورماق یا دورماق = یكجاماندن) + اج (اك) = محكم واستوار ، پرندة وحشی شبیه كبك ، درّاج (معر) ؛ نام بزرگترین پسر فریدون كه توران منسوب به اوست (1،2،19،27):

الا تا بانگ دراج است و قمری × الا تا نام سیمرغ است و طغرل/ منوچهری دامغانی (27)

348. توسن

= توْوسان= توْوسا(توْوساماق = چست و چابك رفتن)+ ان (اك فاعلی) = چست و چابك رونده ، سركش ؛ توْوسون = وحشی و رام نشده

349. توك

= توك = مو ، دسته مو یا پشم ، موی پیشانی ، كاكل اسب (1)

350. تولك

= تولك = توله (توله مك = صاف كردن ، زدودن پَر زائد ، از بین بردن پر و رویش پر تازه) + ك (اك) = پر ریزی و درآوردن پرهای جدید ، پرریزی ابتدائی جوجة پرنده


معرفی زبان ترکی و گستره جغرافیایی
[http://www.aparat.com/v/gYLu4]


351. تومان

= تومن = ده هزار ، واحد پولی معادل ده هزارلیر ؛ تومن مین = ده هزار هزار = یك میلیون ، بیشمار: ئوكوش ئودو ایله،تومن مین ثنا × اوغان بیر بایاتا اونا یوخ فنا / عتبه الحقایق

352. توی

=توْی = عروسی وجشن ، در تركی باستان بمعنی مجلس ، بصورت طو و طوی به عربی رفته است (1،25،18)

353. ته

= تگ و تك و ته = انتها ، حرف ربط تا ، منتها الیه چیزی ، در ادبیات فارسی تك نیز استفاده شده؛قویو تكی= ته چاه، زنجانا تك = تا زنجان:

در تگ جوهست سرگین ای فتی×گرچه جو صافی نماید مرترا/ مولوی

354. تیپا

= تیپا و تیپاق (معادل تپیك در تركی جغتائی) = با زور زدن ، لگد

355. تیر

از مصدر تیره مك (= دیره مك = پایه كردن ، لَم دادن) ، باخ: دیرك

356. تیز

= تئز = سریع ، تند ؛ البته شاید تیز برای لبة چاقو تركی نباشد ولی در اصطلاحهائی مانند تیز رفتن (تند و سریع رفتن) تركی است.

357. تیشه

= دئشه = دئش (دیشمك = تراشیدن سنگ با تیشه ، تیز كردن دندانة داس) + ه (اك) = وسیلة تراش سنگ

358. تیلیت

= تیر یا تیل (تیلمك و تیرمك = بریدن طولی ، بریدن) + یت (اك) = برش طولی خورده ، برش شده ، تكه نانهای بریده شده و خیس شده در آب گوشت ؛ تیرید نیز از مصدر محرف تیرمك بدست آمده همچنین با تلفظ ثقیل از مصدر تیْلماق كلمة تیْلتا (تیْل + تا) بدست می آید كه تركها غالباً تلفظ اخیر را مورد استفاده قرار می دهند.

359. تیماج

= توُماج و توُماش = توما (توماماق = پوشاندن) + اج (اك) = پوشش ، چرم دباغی شده ، پوست تمیز شدة بز (1) ؛ اگر از این مصدر باشد وجه تسمیه اش را نمی دانم.

360. تیمار

= توُمار= درك یك شخص ، خدمت به درمانده بامحبت نه ترس (7) ، نام خانم ؛ تومار خانم كه كوروش استیلاگر را در جنگی پیروزمندانة تدافعی در حوالی جیحون از پای درآورد(20).

361. تیمور

و تَمور = توْموُر = دمیر = آهن (2) ، مردآهنین ، لقب امیر تیمور گوركانی یا تیمور لنگ ؛ دمیر برای آهن و تیمور برای مرد آهنین مانند پولاد و پولادین درفارسی و استیل و استالین در انگلیسی است:

سلطان تَمر آنكه چرخ را دلخون كرد

وز خون عدو روی زمین گلگون كرد/ فرهاد میرزا (27)

362. جاجیم

= جئجیم =كئجیم =كئزیم =كئز (كئزمك = صورت قدیمی گئیمك = پوشیدن) + یم (اك) = پوشش ، تغییر كاف به جیم را در صحبتهای روزانه هم می توان دید:كئچل - چئچل ، كوچه - چوچه

363. جار

= قشقرق؛جار وجنجال= داد وبیداد ، جارچی = خبردهنده ، خبرچی

364. جُربُزه

= جوربوز = گوربوز = تنومند و قوی ، با شهامت ؛ فلانی جربزة (شهامت ، قدرت) این كار را دارد.

365. جر دادن

مصدر جعلی از مصدر تركی جیرماق (= پاره كردن)

366. جرگه

= جؤرگه = چؤرگه = چؤر (= صف ، ردیف) + گه (اك) = به صف ، به ردیف (باخ: چریك) (2)

367. جغَتای
= جوغاتای = جوغ (بچه، باریك و كوچك) + ا (به) + تای (مانند) = كودك وش ، نام اصلی سیمینه رود (5)

368. جقّه

و جغه و جیقه = جیققا و جیغا = جیق (چیْغماق و چیخماق = سر برآوردن) + قا (اك) = سر برآوردنی ، تاج ، هر چیز تاج مانند یا پر كه به كلاه نصب كنند (1).

369. جُلّ

= چوْل و جوْل = پالان ، پوشاك ، پوشاك چهارپایان ؛ جوْلون سودان چیخارتدی = (كنایه از بزور حاجت و نیاز خود را برآوردن)

370. جلگه

= جؤلگه = چؤلگه = چؤل (باخ: چول) + گه (اك) = جای فراخ و هموار و صاف

371. جلو

= جیلاو وجیلوْ = پیش ، افسار اسب كه در جلوی صورتش می بندند (1) كه بعداً این كلمه تعمیم پیدا می كند به هر چیز كه پیش باشد.

372. جوال

= جوُوال و چوُوال = چوُخال و چوُخا = زیر انداز یا پارچة پشمی ، بالاپوش نمدین چوپانها؛چوُخار=زره آهنین جنگی روی اسب یا سرباز

373. جوجه

= جوجه = جو (صدا) + جه (اك) = جوجو كنندة كوچك

374. جور

= جور = گونه ، مناسب ؛ بوجور = اینگونه ، جورله مك = جور كردن ، جورلش مك = جور شدن

375. جوشیدن

جوشماق در تركی و جوشیدن در فارسی از مصدرهای مشترك است كه در هر دو زبان به وفور مورد استفاده قرار می گیرد. شاید هم فارسی باشد چون در تركی مصدر قایناماق هم در این معنی داریم ؛ جوش = بجوش ، جوشدی = جوشید

376. جوق

= چوُغ و چوْخ و جوُخا و چوْخا و جوُغ = زیاد ، گروه ، جمعیت بسیار زیاد ؛ در تركی معاصر چوخ استفاده می شود و نیز جوْوقا قورماق = تجمع كردن ؛ باخ: سرجوخه: پای او می سوخت از تعجیل و راه × بسته از جوق زنان همچوماه/ مولوی

عجب این غلغله ازجوق ملك می آید×عجب این قهقهه ازحورجنان می آید/مولوی

377. جوله

و جولا=جوْلا= بافنده. همریشه با جلفا: دیبه ها بی كارگاه و دوك و جولا بافتن * گنج ها بی پاسبان و بی نگهـبان داشتن / پروین اعتصامی

378. جیران

= جئیران = مارال ،آهو (1)
379. جیك

= حالتی كه در بازی ، قاب (آشیق ، اُشتق) در گودی بخوابد و پشت آن رو شود (برعكس بؤك) ، حالتی كه لاك پشت برگردد ؛ بیك = بؤك ، جیكین - بؤكونون بیلیرم = جیك و بیك او را می دانم

380. چابك

= چابوُك و چئویك=زرنگ و كاردان،«شابوك»صورت قدیکی آن(2)

381. چاپار

= چاپ (چاپماق = تاخت كردن) + ار (اك فاعلساز) = اسب تازنده ، پستچی ، سیستم رساندن نامه در سابق

382. چاپیدن

مصدرجعلی فارسی وام گرفته از مصدر تركی «چاپماق» (= تاخت وتازكردن)

383. چاتاغ

وجاتاغ = چاتاق = چات (چاتماق = باركردن) + اق (اك) = بار ، چیزی كه بار را تحمل كند ، تختة سوراخدار بر سر ستون خیمه:

ای خیمة تو به ز بهشت برین بقدر × جاتاغ خیمة تو سزد از سپر بدر/ سوزنی (19)

384. چاتلانقوش/گ

و چاتلاقوچ = میوة درخت پستة وحشی كه از آن ترشی درست می كنند (1) ؛ بوته ای با ساقه و شاخة یكسان كه در كنار مزارع گندم می روید و روستائیان از آن بعنوان جارو استفاده می كنند.

385. چاتمه زدن

= چاتما = چات (چاتماق = بار كردن ، روی هم سوار كردن ، روی هم گذاشتن ، بهم رسیدن) + ما (اك) = روی هم سوار كرده ، روی هم گذاشته ، در اردوها اسلحه ها را سه تائی بصورت هرم چیدن تا از سو استفادة انفرادی آن جلوگیری شود.

386. چاخان

= چاخ (چاخماق =؟) + ان (اك فاعلساز) = شارلاتان ، فریبنده ، لاف زن

387. چادر

= چاتیْر و جاتیْر و جاجیْر ودر غزی جاشیْر = خرگاه ، خیمه ، چادر (2) ، همریشه با چتر (ه.م)

388. چارق

= چاریْق = كفش ساق بلند كه بندها در ساق بسته شود ؛ احتمالاً در اصل ساریْق (ساریْماق = پیچاندن ، بستن) باشد :

تو كجائی تا شوم من چاكرت×چارقت دوزم زنم شانه سرت/مولوی

389. چاق.1

= چاغ = سلامتی ؛ حالت چاغه؟ = حالت خوب است؟ ، دماغ چاق = خوب مزاج (1)

390. چاق.2
= چاغ = زمان ؛ چاغ آدم در بهشت لایزال … (1)

391. چاق.3
= چاغ = درشت هیكل (1،25)

392. چاقالو
= چاغالی = چاغا آلی = چاغا (بچه و نورس در تركمن ها) + آلی (آلو) = آلوی نورس و شاید نرسیده و ترش ؛ بعید می نماید كه تركیب این كلمه بصورت چاغ + آلی (آلوی چاق ؟) باشد.

393. چاقو
= چاققی و چاغیْ = چاغ(چاقماق = بریدن) + قی یا یْ (اك) = بُرنده ، وسیله بریدن،چاققی چی= چاقوكش،همریشه با چاك چاك و چكاچاك

394. چاك چاك

= چاق چاق = بریده بریده ، چاك دامن = شكاف و بریدگی در طرح دامن (باخ: چاقو)

395. چاكر

= چاكیر= نوكر ، «شاكر»صورت عربی این ریشه است (1)

396. چال

= اسبی كه دارای موهای سرخ و سفید است ، بچة شتر ، ریش سیا ه و سفید (1،27)

397. چالاك

= چالاق = چال (چالماق = تلاش كردن ، جدال كردن) + اق (اك) = تلاشگر ، رزمجو

398. چالانچی

= چال (چالماق = نواختن ، زدن) + ان (اك فاعلی) + چیْ (اك شغل) = نوازنده ، خواننده ، سازندة ساز ، ساز زن (1)

399. چالش

= چالیْش = چال (چالماق = زدوخوردكردن) + یْش (اك مفاعله) = زد وخورد ، دعوا با هم ، جنگ :

ور نبودی نفس و شیطان و هوا × ور نبودی زخم و چالیش و وغا / مولوی

400. چاوش

= چوْووش = چوْو (چووماق = خبر دادن ، شایعه كردن ، خبری را با آب وتاب و سر و صداگفتن) + وش (اك) = پیام ، خبر ، خبر با داد و فریاد ، شخصی كه آواز بخواند و جلوی كاروان برود :

حیدربابا! قاراچیمن جاداسی × چوووش لارین گلرسسی صداسی/ شهریار


مرتبط با : آذربایجان * تورک سئسه لینک
برچسب ها : زبان ترکی-معادل کلمات-ریشه کلمه-سخن بزرگان-قواعد نگارش-ریشه کلمات فارسی-زبان مادری-
نویسنده : تبریز قارتال
تاریخ : پنجشنبه 23 اردیبهشت 1395
زمان : 08:45 ب.ظ
می توانید دیدگاه خود را بنویسید
دنیز شنبه 25 اردیبهشت 1395 08:55 ب.ظ
منده اؤ ییغیناغدا واریدیم که اوشاغلار اللرینده پلاکارت " من آنا دیلیمی اورگدن سئویرم زنگان " وار
آنا دیلیمیزی قوروماغ اؤزوموزه باغلیدی
تبریز قارتال پاسخ داد:
چوخ گؤزل ... تانری زنگانیمیزی حیفظ ائلسین...
سیزین تکین یاخشی آداملار آنا دیلیمیزی قوریئجاخ ...
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.
:: تبریز مهد ورزش چوگان ایران
:: برف پاییزی در آذرماه 1396 تبریز
:: آغاز دراماتیک پیش روی تبریز 2018
:: امکانات منطقه گردشگری و پیست اسکی شاهداغ آذربایجان
:: محمد بی ریا شاعری محبوب از جنس آذربایجان
:: درباره تبریز و آذربایجان و اخبار About and News
:: دوربین تبریز لینک 76 ( سفر قره داغ - کلیبر )
:: دوربین تبریز لینک 75 ( سفر قره داغ - کلیبر )
:: پاییز هزار رنگ آذربایجان
:: کمر همت و زنگ خطر برای نابودی محیط زیست آذربایجان !
:: تخریب گورستان تاریخی پینه شلوار تبریز
:: English learning for the people of Tabriz
:: اوشاقلار ، شعر و داستان ترکی برای فرزندان آذربایجان
:: دوربین تبریز لینک 74 ( موزه مشاغل قدیمی بازار تبریز )
:: ایرج شهین باهر شهردار جدید کلانشهر تبریز
:: پدر جذامیان ،مرحوم دکتر محمدحسین مبین
:: شهروند لینک آذربایجانی 70 (عکاس خانم مونا آریانفرد داوودیان)
:: سلام به شهریار
:: فولکلور ترانه های آذربایجان
:: دوربین تبریز لینک 73 (شهرک زعفرانیه تبریز)
:: حكیم ملا محمد فضولی
:: عکس با لباس اصیل آذربایجان
:: دوربین تبریز لینک 72 ( سفر به زنوز و زیبایی های آن )
:: روستاهای تاریخی حماملو و اویلق و کرینگان ورزقان
:: افتتاح مرکز همایشهای بین المللی خاوران تبریز
:: پرفسور لطفی زاده ریاضیدان و دانشمند بزرگ آذربایجان
:: تبریز 2018 را مثل خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی باشیم
:: کویر قوم تپه آذربایجان
:: شهروند لینک آذربایجانی 69 (عکاس آقایان انصارین و عزیزی )
:: زیر پوست شهر تبریز ، "ژن" نامرغوب یا بی پولی


 

شارژ ایرانسل

فال حافظ