تبریز ویکی لینکلر

 
حكیم ملا محمد فضولی
نظرات |


مولانا حكیم ملا محمد فضولی،   Məhəmməd Füzuli شاعر و اندیشمند متفكر و شاعر سه زبانه‌ای است كه تأثیر عمیقی در تاریخ ادبیات تركی و عربی و فارسی بر جای نهاده است. نام او محمد، نام پدرش سلیمان بوده است. گفته شده كه در سال 910 هجری در خانواده‌ای شیعی مذهب و آذربایجانی،‌ در جوار مرقد سید الشّهدا، در كربلا به دنیا آمده است. او را «بزرگترین شاعر ترکی آذربایجانی در سدهٔ دهم هجری قمری» می‌دانند از كودكی و كیفیت تحصیلاتش آگاهی‌هایی به دست نیامده است.

او را یکی از پایه‌گذاران سبک هندی می‌دانند.
مردم این دیار را با من         اثر شفقت و عنایت نیست
یا در ین قوم نیست معرفتی         یا مرا هیچ قابلیت نیست

شاعر


فضولی


در جوانی لقب «ملا» گرفته و مشهور به ملا فضولی بوده است. علوم عربی را نزد عالمی به نام رحمت الله و علوم ادبی را نزد «حبیبی» شاعر معروف آذربایجان آموخته و نیز با دختر رحمت الله ازدواج كرده و پسری عالم و شاعر با تخلص فضلی داشته است

پدر فضولی بنا به گفته ‹‹صادق بیگ افشار›› از ایل بیات بوده كه یكی از 22 طایفه مهاجر تركان اوغوز می باشد.

قد انار العشق للعشاق منحاج الهدا
سالک راه حقیقت عشقه ایلر اقتدا

عشقدر اول نشئه ی کامیم کیم اونداندیر مدام
می ده تشویر حرارت نی ده تاثیر صدا

وادی وحدت حقیقتده مقام عشقدیر
کیم مشخص اولماز اول وادیده سلطاندان گدا

ایلمز وحدت سرای سرر وحدت محرمی
عاشقی معشوقدن.معشوقی عاشیقدن جدا

ای که اهل عشقه سویلرسن ملامت ترکین ائت
سصویله کیم ممکن میدیر تغییر تقدیر خدا؟

عشق کلکی چکدی خط حرف وجود عاشیقه
کیم اوله ثابت حق اثباتینده نفی ماعدا

ای فضولی انتهاسیز ذوق بولدون عشقدن
بویله دیر هر ایش کی حق ادیله قئلسان ابتدا

لقب «ملا» نشانه‌ی كلامی بودن وی و لقب «حكیم» بیانگر رویكرد او به فلسفه و حكمت است. به دیگر سخن، حكیم ملا محمد فضولی مانند ابوعلی سینا و بیشتر از او، توانست كلام و فلسفه را به گونه‌‌ای آشتی دهد و راه سومی در حكمت اسلامی بگشاید كه بعدها از سوی حكیم ملا عبدالله زنوزی دنبال شد.

فضولی،‌ شاعری اندیشمند است و در شعر تركی،‌ ید طولایی دارد. در مقدمه‌ی دیوان تركی خود می‌گوید:
«علم سیز شعر اساسی یوق دیوار اولور و اساس‌سیز دیوار، غایتده بی‌اعتبار اولور».
یعنی:«شعر عاری از علم همچون دیواری بی‌بنیان باشد و دیوار بی‌بنیان را سرانجام اعتبار نشاید».
در همانجا،‌ از تحصیل علوم عقلی و نقلی و پرورش استعداد شعری خود با دانش و معرفت سخن می‌گوید و اعتقاد دارد كه:«شاعری از الطاف الهی است كه نصیب برخی از اولاد آدم می‌شود.» و شاعری را نوعی عبادت می‌شمارد.


استعداد سرشار و بی‌نظیر او، نقش عظیمی در دگرگون سازی ادبیات تركی ایرانی دوره‌ی اسلامی داشته است و می‌توان گفت كه نقشی را كه نظامی در شعر فارسی ایفا كرده است، او در تاریخ شعر تركی دارد. از روزگار خودش تا قرن‌ها بعد، بسیاری از شاعران نام آور تركی‌سرا تحت تأثیر آثار او به خلاقیت شعری پرداخته‌اند، نظیره‌سازی و تضمین بر بسیاری از آثار او را بر خود افتخار شمرده‌اند. مانند: باقی (شاعر بزرگ عثمانی)، خیالی، نائلی، قوسی تبریزی،‌ ندیم، شیخ غالب، سید عظیم شیروانی، میرزا علی اكبر صابر و دیگر شعرای تركی آشنای ایرانی، بر آثار او نظیره‌ها ساخته‌اند و او را «استاد الشّعرا» نامیده‌اند.

به نظر یكی از فضولی‌پژوهان، فضولی در آفرینش شعری تحت تأثیر هیچ شاعری قرار نگرفته است و سراینده‌ای دارای شایستگی مستثنایی می‌باشد. آثار او پیش از دوره‌ی ستم‌شاهی در مدارس و تكایای كشورمان تدریس می‌شده است. كلیات آثارش در كتابخانه‌های ایران نظیر كتابخانه‌های آستان قدس رضوی، مجلس، ملی، دانشگاه تهران و جز آن محفوظ و مضبوط است.
مولانا حكیم ملا محمد فضولی بارها به منسوبیت قومی خود اشاره كرده، خود را «ترك زبان» نامیده است و این زبان را مناسبترین قالب بیان عواطف و احساسات خود دانسته است.


محمد فضولی


لیلی و مجنون


اشعار

شعر

ترکی

ملامحمد فضولی

حکیم فضولی

آثار

    دیوان اشعار ترکی.

دیوان ترکی فضولی تاکنون چند بار در ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان منتشر شده‌است. دیوان ترکی به تصحیح حمید آراسلی (باکو)، دیوان ترکی به تصحیح امین صدیقی (تهران، ۱۳۷۴) و دیوان ترکی تصحیح مژگان جونبور و دیگران (استانبول) بهترین چاپ‌های علمی دیوان ترکی هستند.

    شاه و گدا
    لیلی و مجنون
    مثنوی بنگ و باده. به شاه اسماعیل تقدیم شده‌است.
    روضه.
    حدیقة السعداء. این کتاب ترجمهٔ روضةالشهدای حسین واعظ کاشفی است.که بر آن مطالبی نیز افزوده‌است.
    صحبت الاثمار (گفتگو بین چند میوه است و یکی از نخستین کتاب‌های ادبیات کودک محسوب می‌شود)
    شکایت‌نامه.
    رسالهٔ معما.

دیوان تركی
 در برگیرنده‌ی تحمیدیه‌ها، نعت‌ها، مراثی، قصائد، مسمطات، غزلیات، قطعه‌ها و انواع دیگر شعر ماست كه با یك مقدمه‌ی منثور زیبایی آغاز می‌شود. این دیوان، نخستین بار در تبریز به سال 1247 هـ . چاپ شده است. دو بار نیز در تهران به صورت چاپ سنگی و سربی انتشار یافته است. در سال 1258 در بولاق (مصر)، در 1256 در عشق آباد،‌ در 1268 در اسلامبول چاپ شده است. پس از تغییر الفبای اسلامی تركی به لاتین و اسلاو و روسی نیز بارها در بلاد اسلام با دیدگاه‌های گوناگون به نشر آن مبادرت كرده‌اند. نشرهای موجود ایران در 50 سال اخیر كه می‌توان گفت، همه ساله به صورت افست،‌توسط كتابفروشی فردوسی تبریز به بازار عرضه می‌شود، از روی چاپ 1286 هـ . كه در مطبعه‌ی تصویر افكار اسلامبول به عمل آمده، انجام می‌پذیرد. بخش غزلیات این دیوان،‌ در سال 1367 توسط آقای میر صالح حسینی (سولماز) با مقدمه‌ی مبسوطی چاپ شد. در سال 1357 نیز به هنگام برگزاری كنگره‌ی جهانی فضولی از سوی وزارت ارشاد در تهران، چاپ مغلوط و مشكوكی بیرون داده شد.

گزینه‌ای هم از غزلیات این دیوان، در سال‌های اخیر در تبریز از سوی آقای حسین فیض اللهی وحید چاپ شده است. نشر علمی و نوین كامل از آن را، اینجانب در سال 1384 با تعلیقات و كشف الابیات بیرون دادم. چندین شرح نیز بر آن نگاشته شده است كه از شرح‌های معاصر و آكادمیك می‌توان كتاب درسی پرفسور دكتر خلوق ایپك‌تن را نام برد.
دیوان فضولی با یك دیباچه‌ی منثور آغاز می‌شود. سپس دو تحمیدیه و نه نعت می‌آید كه آن‌ها را می‌توان از زیباترین آثار فضولی شمرد.

مثلاً نعت معروف، به مطلع:
ساچما ای گؤز اشكدن كؤنلومده‌كی اودلارا سو،
ذوق تیغیندن عجب یوخ اولسا كؤنلوم چاك- چاك،
كیم بو دنلی دوتوشان اودلارا قیلماز چاره‌سو.
كیم مرور ایله بوراخیر رخنه‌لر دیوارا سو.
تا آنجا كه می‌گوید:
طینت پاكینی روشن قیلمیش اهل عالمه،
سید نوع بشر، دریای دُرّ اصطفا،
قیلماق ایچون تازه گلزار نبوت رونقین،
معجزی بیر بحرِ بی‌پایان ایمیش عالمده كیم،
اقتدا قیلمیش طریق احمد مختارا سو.
كیم سپیبدیر معجزاتی آتش اشرارا سو،
معجزیندن ائیله‌میش اظهار سنگ خاره سو.
یئتمیش آندان مین- مین آتش خانه‌ی كفّاره سو.

در دیوان تركی فضولی كه این قلم ترتیب داده است، پس از قصائد (48 قصیده) بخش غزلیات می‌آید كه شامل 410 غزل بسیار زیبای عرفانی و فلسفی است. اغلب آن‌ها 7 بیت است و به ندرت به غزل‌های 6 و 8 بیتی بر می‌خوریم. بسیاری از غزل‌های او را تركی آشنایان هموطن ما از حفظ دارند.

مانند غزل‌های با مطلع‌های:
دوستوم عالم سنین چین گر اولا دوشمن منا،
اول پریوش كیم ملاحت مولكونون سلطانیدیر،
پنبه‌ی داغ جنون ایچره نیهاندیر بدنیم،
جان وئرمه غم عشقه كه عشق آفت جاندیر،
منی جاندان اوساندیردی جفادان یار اوسانمازمی،
*
* جان عالم سن، یئترسن دوست آنجاق سن منا.
حكم اونون حكمی دورور، فرمان اونون فرمانیدیر.
دیری اولدوقجا لباسیم، بودور ئولسم كفنیم.
عشق آفت جان اولدوغو مشهور جهاندیر.
فلكلر یاندی آهیمدن مورادیم شمعی یانمازی؟

پس از غزل‌ها،‌ 33 قطعه، 1 تركیب بند، ساقینامه، مثنوی، 1 مسبّع، 1 مسدّس، 1 ملمع، 13 دوبیتی و 105 رباعی در دیوانش آمده است.

[http://www.aparat.com/v/Of4FK]

[http://www.aparat.com/v/vgri2]


2- 3- 1. لیلی و مجنون: مثنوی عرفانی گرانقدری است كه همچون نگینی در گستره‌ی ادبیات تركی می‌درخشد. این مثنوی بارها در تبریز و تهران چاپ شده است و متأسفانه متن علمی و انتقادی آن را چون دیگر ذخایر فرهنگی اسلامی، مستشرقان ترتیب داده‌اند و در كشور خود ما در این باب فعلاً همتی به خرج داده نشده است. این اثر در وزن «مفعول مفاعیل فعولن» در سال 941 هـ . سروده شده است. فضولی این اثر را با توحیدیه، مناجات و نعت شروع می‌كند كه مستشرقان اغلب در نشرهای خویشتن، این سه بخش را حذف كرده‌اند.

اغلب شاعرانی كه پس از فضولی به تركی یا فارسی، مثنوی لیلی و مجنون و یا هر مثنوی بزمی دیگر سروده‌اند، تحت تأثیر نبوغ او بوده‌اند. نسخه‌های خطی فراوانی از آن در دنیا موجود است. نخستین بار در تبریز در سال 1264 هـ . به چاپ سنگی رسیده است. چاپ‌های متعدد و متنوع از آن در شهرهای باكو و استانبول انجام پذیرفته است. چند اپرا و فیلم نیز بر اساس آن ساخته شده است كه آوازه‌ی جهانی دارد و چندین بار در صحنه‌های تئاتر اجرا شده است و به چندین زبان نیز ترجمه شده است.
اثر گرچه مثنوی است، ولی در متن آن،‌23 غزل و دو مربع نیز داخل شده است كه ما آن‌ها را به نشر نوین «دیوان اشعار تركی فضولی» وارد كردیم. در مقدمه از اینكه در روزگار وی شعر و شاعری خوار شمرده می‌شده سخن گفته است:

اول دؤوره‌ده‌یم كی نظم اولوب خوار،
اول رتبه‌ده قدر نظم‌دیر دون،
. . . مین رشته‌یه طورفه لعل چكسم،
قیلماز آنا هیچ كیم نظاره،
. . . دؤوران ایستر كی خوار اولا نظم،
هر سؤز كی گلیر ظهورا مندن،
. . . من منتظرم وئرم رواجین،
تعمیر خرابا طالییم من،
اشعار اولوب كسادْ بازار.
كیم كُفر اوخونور كلام موزون.
مین روضه‌یه نازنین گول اكسم.
دئرلر گوله خار، لعله خاره.
بی‌عزت و اعتبار اولا نظم.
مین طعنه بولور هر انجمندن.
بیمار ایسه ائیله‌یم علاجین.
اِن شاءَ الله كه غالیبم من . . .


کربلا - آرامگاه حکیم ملامحمد فضولی

کربلا


آرامگاه


عشقدن جانیمدا بیر پنهان مرض وار، ای حکیم
خلقه پنهان دردیم اظهار ائتمه، زنهار، ای حکیم!
وار بیر دردیم کی چوخ درماندان آرتیقدیر منه
قوی منی دردیم‌له درمان ائیله‌مه، وار، ای حکیم!
گر باسیب ال نبضیمه، تشخیص قیلسان دردیمی
آل امانت، قیلما هر بی‌درده اظهار، ای حکیم!
گل منیم تدبیر بیهوده‌مده سن بیر سعی قیل
کیم اولام بو درده آرتیقراق گرفتار، ای حکیم!
گؤر تنِ عریان ایله احوالیمی هیجران گؤنو،
وار ایمیش روزِ قیامت، قیلما انکار، ای حکیم!
چکمه‌یینجه چاره‌ی دردیمده زحمت بیلمه‌دین
کیم اولور درمانِ درد عشق دشوار، ای حکیم!
رنج چکمه صحّت اوچون، ال فضولی‌دن گؤتور
کیم قبول زحمت ائتمز ، بویله بیمار ای حکیم


شاعر فضولی

قبر فضولی


کربلا


کربلا


پیش از فضولی چندین تن از شاعران تركی زبان از جمله: شاهدی، نوایی، بهشتی، حمدی، قدیمی، جلیلی و . . . ماجرای لیلی و مجنون را به نظم كشیده‌اند و در زبان‌ فارسی نیز خبر از چند مثنوی، مانند مثنوی گرانجای نظامی گنجوی و نیز مثنوی عبدالرحمن جامی داریم. ولی هیچ یك از آن‌ها جز اثر نظامی، چون سروده‌ی فضولی این‌ همه شهرت قبول و آوازه نیافت. به گونه‌ای كه اثر فضولی را در قریب به اتفاق كشورهای جهان،‌ آشنایان به ادبیات مشرق زمین می‌شناسند و ترجمه‌ها و روایت‌های غربی نیز اغلب بر ساختار منقول فضولی متكی است.
3- 3- 1. بنگ و باده: مثنوی عارفانه‌ای در 450 بیت كه پیش از جنگ چالدران سروده شده و به شاه اسماعیل ختایی تقدیم شده است. در این اثر،‌ منظور از بنگ، سلطان بایزید دوم و منظور از باده، شاه اسماعیل است. این مثنوی چند بار در داخلِ كلیات فضولی در تبریز و تهران چاپ شده است.

در این داستان، باده بر بنگ برتری داده می‌شود. در آغاز آن تحمیدیه، نعت و ذكر فضائل و مناقب حضرت علی(ع) و مدح شاه اسماعیل ختایی آمده است. سپس در وصف باده سخن می‌رود. باده پس از وصف خود، برای بنگ، ایلچی می‌فرستد ولی ایلچی به باده خیانت می‌ورزد. باده قشون بر می‌دارد و به سوی بنگ روان می‌شود و در فرجام ماجرا بر بنگ غلبه حاصل می‌كند.
مثنوی در وزن «فاعلاتن مفاعلن فعلن» سروده شده است. پچوی در تاریخ خود از شاعر معروف عثمانی موسوم به غازی گرای نام می‌برد كه بر این مثنوی نظیره‌ای زیبا سروده و آن را گل و بلبل نامیده است.

این مثنوی در 450 بیت سروده شده است و شیوه عنوان گذاری منظوم قرن نهم ادبیات تركی آذربایجان در آن رعایت شده است. عنوان‌های برخی از فصل‌های آن چنین است:
هست این نعت احمد مختار،
و یا: شمه‌ای وصف حیدر كرار،
و یا: باشد این مدح شاه اسماعیل،
آغاز مثنوی چنین است:
ای وئرن بزم كائناته نسق،
عشق میخانه‌سین قیلان معمور،
كی ائدیب اول غرور جامینی نوش،
جمله‌دن مخفی اولا اسراری،
بوراخان جام عشقه نشئه‌ی حق.
سونان اوندان جهانا جام غرور.
اهل نطق اولا واله و مدهوش.
اولمایا هیچ كیم خبرداری . . .




مرتبط با : آذربایجان * مشاهیر آذربایجان
برچسب ها : محمد فضولی-شاعر ترک-شعر ترکی-مفاخر آذربایجان-شاعر جهان ترک-حیکم و شاعر-
نویسنده : تبریز قارتال
تاریخ : یکشنبه 12 شهریور 1396
زمان : 10:30 ب.ظ
می توانید دیدگاه خود را بنویسید
دنیز سه شنبه 14 شهریور 1396 12:50 ب.ظ
سلام قارتال بئی خوب هستین
من این بیت از فضولی رو خیلی میخونم و برای خودم نوشتم و دارمش که میگه

یا من احاط علمک الاشیاء کلّها

نه ابتدا سنه متصوّر، نه انتها

عالی بود خیلی ممنون
تبریز قارتال پاسخ داد:
سلام دنیز بانو
گوهر کمیاب شده اید!

بله واقعا حیف که مشاهیر خودمان را کمتر میشناسیم. واقعا عالیه شعرهاش و خیلی عرفانی و من خوشم میاد

یاشا ساغول
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.
:: باغات قاضی جهان، قربانی خودخواهی ویلاسازیها
:: خوب و بد تبریز از نگاه سفرنامه نویسان خارجی
:: حکیم ابوالقاسم نباتی
:: قهوه خانه سنتی در تبریز
:: افزایش اقامتگاه های بومگردی آذربایجان
:: تصاویری از شبهای کلانشهر تاریخی تبریز
:: هتلهای تاپ باکو
:: ازدواج جوانان امروزی با طعم تجملگرایی
:: شهروند لینک آذربایجانی 74 ( مهدی راد از مشگین شهر )
:: وضعیت برخی آثار تاریخی مهم تبریز در سال 2018
:: شهر جدید سهند در مسیر توسعه یا رکود ؟!
:: دیدنی های شهرستان بناب با کبابهای خوشمزه
:: تبریز 2018 در خاموشی و آسفالتهای گسلی
:: درباره تبریز و آذربایجان و اخبار About and News
:: رستوران سنتی شازده در بازار تبریز
:: منطقه کوهستانی بزقوش و آبشار اسبفروشان
:: شهروند لینک آذربایجانی 73 (عکاسی از آذربایجان غربی و اردبیل و زنجان )
:: زیبایی قبله و طوفان داغ جمهوری آذربایجان
:: مرثیه برای فضای سبز تبریز
:: شاعر روشنفکر میرزا علی‌اکبر طاهرزاده - صابر
:: مسافری از فرانسه
:: چطور تبریز بدون گدا شد
:: ساختمان های تاریخی تبریز ؛ از خاک خوردن تا خاک شدن
:: Ben king in Tabriz
:: Flinflins and Tintin in Tabriz
:: هویت و اصالت و فرهنگ و هنر زیبای آذربایجانی ها
:: باغشمال تبریز
:: بهار طبیعت آذربایجان شرقی
:: زخم نمکی بر پیکره دریاچه همیشه اورمیه
:: سیزده بدر و تبریزگردی مسافران نوروزی 97


 

شارژ ایرانسل

فال حافظ