تبریز ویکی لینکلر

 
اقدامات و اصلاحات غازان خان ایلخانی
نظرات |

پادشاهی عادل که اکنون هیچ اثر و نشانی ندارد!


قبلا در مورد شنب غازان مطلب داشتیم و میدانیم که دومین پایتخت بزرگ تاریخی ایران پس از تخت جمشید، شنب غازان تبریز است.
اکنون از شنب غازان بجز یک شهرک چیزی باقی نیست و همه چیز زیر خاکهای 700 ساله مدفون است.
لینک پست صدای پایتخت تاریخی ایران شنب غازان

جالب اینجاست که پادشاهی عادل و بزرگ مثل قازان یا غازان خان با وجود خدمات بسیار در بسیاری نقاط امپراطوری ایران و تبریز ، هیچ اثر و نشان و یادبود و یادمانی ندارد!    واقعا چرا؟!


مجسمه خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی بانی ربع  رشیدی و وزیر غازان خان
اما از یادمان و مجسمه غازان خان در تبریز و ایران خبری نیست!

رشیدالدین

بسیاری شهرهای تاریخی هنوز هم در دل خود آثار آن دوره با شکوه را دارند از مشهد و یزد و اصفهان و حتی تا شیراز و خود تبریز و مراغه بناهایی باقی هستند ولی شگفت آور اینکه در تبریز که پایتخت غازانیه بود هیچ اثر و اشاره ای نیست!

قازان خان در سی و سه سالگی در نزدیكی قزوین درگذشت. او از سال‏ها قبل از مرگش، دستور داده بود كه در بیرون شهر تبریز و در مغرب آن، مقبره‏ی عظیمی كه دارای گنبد رفیعی بود برای او برپا كردند و در زیر همین قُبّه بود كه جسد غازانِ مغول را به خاك سپردند.

ولی حالا هیچ اثری نمانده!
از شهرداری و میراث فرهنگی درخواست میشود در خود شنب غازان امروزی که از هویت آن چیزی باقی نمانده جز یک حمام در آستانه نابودی!  لااقل مجمسه و یادمان بزرگی از ایشان در شنب غازان ساخته و نصب شود.


تنها اثر باقی مانده با بدترین وضع ممکن که حمام 700 ساله شنب غازان است!
حمام تاریخی شنب غازان

باور کردنی نیست که شاید بخاطر افکار نژادپرستانه دائما به نژاد مغول در کشور ما توهین و تحقیرآمیز نگاه میشود درحالیکه دلیل لشگر کشی عظیم مغولها به سراسر آسیا و حتی ایران را نمیدانند!   و حتی نمیدانند مغولها با آنکه از خوی خشن برخوردار بودند چه خدمات بزرگ علمی و فرهنگی و اجتماعی در امپراطوری ایران انجام دادند که تاریخ هزاران ساله ایران بخود ندیده است.

گاها به آذربایجانی های ایران با کلمه مغول نیز باصطلاح توهین هم میشود ولی غافل از آنکه مردمان تُرک آذربایجان از هزاران سال قبل ساکنان این خطه در ایران بودند که نمونه های آن بسیار و بدیهی است و همچنین از روی نادانی و جهل که نمیدانند مغولان آنطور که فکر میکنند نبوده اند و عدالتی داشتند که هیچ حکمرانی در طول تاریخ ایران نداشت.
لینک پست تاریخ و تمدن آذربایجان
لینک پست گاه شمار تاریخ ایران


حالا به گوشه ای از زندگی و اطلاحات غازان خان در پایتخت تبریز و تعمیم به سراسر ایران میپردازیم که بدانیم مغولان انسانهایی تلاشگر و با روحیات قوی و صاحب سبک مانند مکتب اول نگارگری تبریز (ایلخانی)  بوده اند...

غازان خان

غازان خان عادل

او به علم گیاه شناسی و نجوم نیز چند زبان مختلف دنیا .آشنا بود
فردی عالم و صلح طلب
قازان خان= یعنی چوخ قازان میش

بازار و حمام ساخت
باغاهای ابواب البر را ایجاد کرد - ارک علیشاه - ربع رشیدی و ....
نهری در عراق و کربلا جاری ساخت ( نهز غازانیه بزرگ و سفلی 2 تا )

نذورات بسیاری به املاک سرزمین های تحت حکومتش واگذار کرد ( نذورات مسجد قدس- قبر ابراهیم نبی - نذر هر ساله طعام برای فقرا - دادن هر ساله لباس به فقرا- مبلغ کمک به زنان بیوه - سرپرستی یتیمان و آموزش آنان) ایجاد مساجد
دستور ساخت دروازه های تبریز را صادر کرد
هر دورازه مخصوص کشوری بود تا از ولایات مختلف تجار از درهای مختلف وارد شهر شوند بدین صورت مدیریت بهتر انجام میشد
تجار پس از ورود به حمام میرفتند! شاید دلیل این کار جلو گیری از عدم ورود میکروب و بیماریها از کشورهای دیگر به پایتخت بود!


قازانی


دوران حکومت غازان خان به دلایل زیادی از مهم ترین دوره های حکومت ایلخانان در ایران است. شخصیت غازان خان، سیاست داخلی او و برخوردهای وی با دشمنان ایلخانان، وی را تبدیل به چهره ای خاص در میان حاکمان مغول در ایران کرده است. اصلاحاتی که توسط وی در زمینه های گوناگون انجام گرفت، همواره نگاه مورخان و پژوهشگران را به خود جلب کرده است. مسلمان شدن او و دلایل و انگیزه های وی از این امر بارها مورد بحث قرار گرفته است. دوران حکومت او به عنوان دوران شکوفایی ایلخانان در ایران به شمار می رود.
غازان که اوضاع داخلی ایران را نامناسب می دید، تصمیم گرفت تا با دست زدن به اصلاحاتی همه جانبه، زمینه را برای بهبود شرایط و رسیدن به ثبات و پیشرفت جامعه فراهم نماید. او در زمینه های مختلف به وضع قوانین جدیدی دست زد و جلوی ظلم ها و اجحافات وارده بر مردم ایران در طول تاریخ را تا اندازه ای گرفت. وی با مسلمان شدن خود نیز جایگاه ویژه ای میان مردم و علما به دست آورد.

غازان با ممالک خارجه یعنی با خاقان چین و سلاطین عیسوی اروپا غالباً مکاتبه داشت و بین ایشان سفرا در رفت و آمد بوده‌اند. در سال ۶۹۹ غازان دو نفر رسول با هدایای گرانبها به دربار تیمور خاقان جانشین قوبیلای قاآن به چین فرستاد. خاقان ایشان را به‌ملاطفت تمام پذیرفت و در جواب این حرکت دوستانهٔ غازان باوجود اینکه ایلخان ایران اسلام آورده و در ترویج آن مذهب می‌کوشید اظهار مهربانی ومصادقت کرد. فتوحات اولیهٔ غازان در شام و فتح مجمع‌المروج دشمنان ممالیک را برآن داشت که با فرستادن سفرا و مراسلات غازان را به حصول این پیشرفت تبریک بگویند. جیمز دوم پادشاه مملکت آراگن از ممالک اسپانیا به‌تاریخ رمضان سال ۷۰۰ مراسله‌ای به غازان نوشت و آن را به معیّت سفیری پیش ایلخان فرستاد و در آن نامه غازان را مقتدرترین و بزرگترین سلاطین مغول و شاهنشاه مشرق خواند.
غازان‌خان به گسترش دانش و صنعت بسیاری علاقه‌مند بود و خود او در تاریخ و جغرافیا بسیار مطلع بود. غازان‌خان به زبان‌های مغولی، فارسی، عربی، هندی، چینی، ترکی و عبری آشنایی داشت.

غازان خان گذشته از این مراتب مردی هنرمند بود و به بعضی از صنایع یدی و حرفه‌های مختلف مثل بنایی، نقاشی، آهنگری و اسلحه‌سازی آشنایی داشته و مقداری از عمر خود را هم به هرزه در طلب کیمیا و ستاره‌شناسی و تحصیل نباتات عجیب به عادت مغول صرف کرده است. او با شناخت و ترکیب ۲۴ گیاه دارویی موفق به‌کشف تریاکی شد که به‌نام او تریاک غازانی نام گرفت.

الجایتو

غازان

وی خیال بنای رصدخانه‌ای در نزدیک تبریز نیز داشته و در شام غازان نمونه‌ای از آن را ساخته بوده است. در عهد او هر وقت فرستاده‌ای از خارجه می‌رسید مستقیماً به خدمت غازان هدایت می‌شد وایلخان به‌جای این‌که یکی از وزرا را مأمور مذاکره با او کند شخصاً از او پذیرایی می‌نمود و با ایشان از تاریخ مملکت و وقایع و سیاست ممالکشان گفتگو می‌کرد تا آن‌جا که همگی از فصاحت و کمال او دچار بهت و اعجاب می‌شدند. اهل ادب و حکمت و فضل را دوست می‌داشت و غالباً با ایشان می‌نشست در محضر آن جماعت سؤالاتی طرح می‌نمود. از ادیان و مذاهب و ملل و نحل اطلاعات کافی داشت و اکثر اوقات با فرق مذهبی مختلف مباحثه و مناظره می‌کرد.
در تشخیص میزان لیاقت و کفایت اشخاص نیز خبیر بود و هر کس را به اندازهٔ فضل و کارآمدگی به مقامی که درخور آن بود می‌گماشت و کمتر به غرض مغرضین و سعایت سخن‌چینان گوش فرامی‌داد و برخلاف در سیاست و تنبیه خطاکاران فوق‌العاده سخت و بیرحم بود در صورتی که از عمال و زیردستان و سران قشونی او ظلم و تعدی و تجاوز می‌دید ایشان را بسختی مجازات می‌کرد زمام نفس خودرا نیز کاملاً در دست داشت و هیچ حرکتی که نمایندهٔ شهوترانی او باشد از او سر نزده بلکه کسانی را که مرتکب بی ناموسی می‌شدند بشدت مورد مؤاخذه قرار می‌داد.
دربارهٔ او آورده‌اند: «در زمان او ممکن نبود که هیچ آفریده تعدی و ظلمی تواند کرد و رسوم و قواعد نیکو در پادشاهی بنیاد نهاد»


قرآن خوانی قازان ایلخان

قرآن خوانی

قازان خان و همسرش
تبریز


اصلاحات غازان خان

دوران حکومت غازان خان، یکی از دوره های مهم حکومت ایلخانان است و حضور ایرانیان در مملکت داری و گرفتن زمام امور، باعث گردید تا اقدامات و اصلاحات مهمی شکل بگیرد. خواجه رشید الدین فضل الله همدانی، چهرة شناخته شدة تاریخ ایران در زمان غازان پا به عرصة وزارت گذاشت. وی وزارت صدرالدین خالدی زنجانی را بر عهده داشت و با مرگ صدرالدین بود که غازان وزارت خود را به صورت مشترک به سعدالدین ساوجی و رشیدالدین سپرد.

رشیدالدین با آگاهی از اوضاع نابسامان مملکت پس از حملة مغولان و ویرانگری های ایشان، از قدرت خود در زمان غازان در جهت بهبود اوضاع بهره برد و اصلاحات زمان غازان به توصیه و کمک او صورت پذیرفت. این اصلاحات در عرصه های گوناگونی رخ داد مانند اقتصاد، کشاورزی، امور نظامی، اوضاع آموزشی، قوانین قضایی و....
اصلاحات اقتصادی مهمی در این دوره به وقوع پیوست. برای بهبود وضع کشاورزان، عوارض و مالیات های مکرر حذف شد و اراضی و مزارع دیوانی به مردم واگذار شد. غازان مواجب مأموران مالیاتی را مشخص کرد و برای سال مالی، تقویم تازه ای از روی سال خورشیدی تدوین نمود که به عنوان تقویم غازانی تا پایان سلطنت ایلخانان اعتبار داشت. به فرمان غازان در هر دهکده لوحی فلزی یا سنگی نصب گردید که به روی آن میزان مالیات قید شده بود، در دهکده های مسلمانان بر دیوار مساجد و در دهکده های مسیحی و یهودی نشین بر دیوار کلیساها و کنیسه ها نصب می شد(خواندمیر، 1362: 264). ترویج کشاورزی، افزایش تولید زراعی و بهتر شدن اوضاع کشاورزان از اهداف مهم اصلاحات اقتصادی غازان بود. رشیدالدین به دنبال تقویت مالکیت ارضی و سرو سامان دادن به سیستم مالیاتی بود و مالیات های غیرقانونی را لغو و از ستم هایی که متصدیان وصول مالیات انجام می دادند، جلوگیری کند.

اصلاحات

تا پیش از دوران غازان خان، مأموران اخذ مالیات، هرگونه که می خواستند با مردم رفتار می کردند و یا بیش از میزان مشخص از ایشان مالیات می گرفتند. رباخواری نیز در فرمانی از سوی غازان خان ممنوع گردید. از دیگر اصلاحات اقتصادی این دوران می توان به یکنواخت کردن سکه ها در سراسر کشور اشاره کرد و بر روی سکه ها نام ولایتی که سکه ها در آن ضرب شده بود، نام سلطان، آیات قرآن و اسامی دوازده امام بود. اوزان و مقیاسات نیز با اوزان تبریز یکسان شد. امنیت راه ها از مهمترین اقداماتی است که بدون توجه به آن، گسترش و رونق تجارت معنایی نخواهد داشت. غازان برای رسیدن به این مقصود به سرکوب راهزنان و غارتگران راه ها پرداخت.
ازجمله اصلاحات اجتماعی صورت گرفته توسط غازان، ممنوعیت خوردن شراب بود و هرکس را هنگام مستی می گرفتند، مجازات می کردند. غازان برای جلوگیری از جعل دستور داد که از هر سند رونوشتی تهیه کرده و در محلی نگهداری کنند. مجازات صدور اسناد جعلی مرگ بود. علاوه بر این، دفتر اسناد و املاک در سراسر کشور ایجاد شد که در این دفاتر، املاک شخصی و املاک موقوفه ثبت شده بود. از اقدامات مهم غازان در زمینة قضاوت می توان به جلوگیری وی از نشستن افراد نالایق برمسند قضاوت بود. وی برای قاضیان جاسوسانی قرار داده بود که مواظب رفتار ایشان باشند و در صورت بروز تخلف از سوی ایشان، متخلفان را به مجازات می رساند.

غازان دستور داده بود تا در محاکم، طاسی قرار دهند تا کسی که ملکی می فروشد، سند آن ملک را در آن بشویند تا اولاد وی در آینده به بهانة در دست داشتن سند به محاکم مراجعه نکنند(آیتی، 1372: 233). بخشی از اصلاحاتی که در زمان غازان اتفاق افتاد، مربوط به نیروهای نظامی ایلخان مغول می شد. بهبود وضع سپاه از نگاه رشیدالدین امری مهم و حیاتی برای تداوم حاکمیت به شمار می رفت. در این زمان در میزان و نحوة پرداخت مواجب سپاه نظم تازه ای ایجاد شد. خواجه رشیدالدین شیوة تحویل اسلحه به لشگریان را تغییر داد و از تماس مستقیم سپاه با مردم خودداری نمود. وی غازان را تشویق کرد تا سیستم اقطاع را برای نظامیان زنده کند. پیش از این زمان، اقطاع دادن به عموم لشگر مرسوم نبود و تنها عده ای از آنها به مقدار کم از اقطاع بهره مند می شدند.
تهیة ساز و برگ و سلاح برای سپاه ایلخانی نیز در این زمان رونق گرفت و به اصلاح وضع زرادخانه ها و ساختن سلاح توجه گردید. شهرسازی نیز از مواردی بود که در اصلاحات غازان خان مورد توجه بود و اقدامات مهمی در این زمینه انجام گرفت.

قوانین غازان خان

پایتخت ایلخانی

زندگی شهری در ایران با حملة ویرانگر مغولان آسیب جدی دید و شهرهای مهم و تأثیرگذاری نابود شدند و نقش تاریخی خود را از دست دادند. آنچه مسلم است، تفاوتی است که شهرهای ایران به لحاظ رونق و شکوفایی در دو دوره قبل و بعد از حمله مغول داشته‌اند.
در این زمینه، پطروشفسکی به نکاتی اشاره می‌کند و شهرهای این دوران را از نظر اقتصادی به چند دسته تقسیم می‌کند: «اول شهرهای کوچک و متوسطی که بازارهای محدودی داشتند و دیگر شهرهای متوسطی که مرکز صنایع‌دستی به شمار می‌رفتند و کالاهایی برای صدور به بازارهای جهانی تولید می‌کردند مانند کازرون و کاشان و دیگر شهرهایی با بازارهای بزرگی که بر سر شاهراه‌های بین‌المللی کاروان‌ها و راه‌های دریایی قرار گرفته بودند مانند اصفهان، تبریز، همدان، قزوین، شیراز و نیشابور. هرمز نیز که از صورت ساحلی درآمده بود، در پرتو نقل و انتقال کالاهای ایرانی، عربی، اروپای غربی، هندی و چینی پیشرفت کرد» (پطروشفسکی و دیگران، 1366: 32).

ویرانی های حملة مغول تا زمان تشکیل ایلخانان ادامه داشت. با تشکیل ایلخانان آرامش و ثبات در مملکت برقرار گردید و زمینه برای سازندگی و رشد شهرنشینی فراهم شد. دوران غازان خان در این زمینه به عنوان نقطة مهمی در حیات ایخانان به شمار می رود و عمران و آبادی از دستاوردهای این اصلاحات به شمار می رود. با به سلطنت رسیدن غازان، فصل جدیدی در شهرسازی و فعالیت های عمرانی در عهد ایلخانان گشوده شد. در این دوره فعالیت های عمرانی گسترش یافت و در اکثر مناطق ایران دنبال شد، به شکلی که فعالیت های عمرانی انجام شده در این دوره، نه تنها در دورة ایلخانی بلکه تا حدودی در طول تاریخ ایران دوره میانه بی سابقه بود.

دامنة فعالیت های عمرانی غازان خان به تمامی مناطق کشور گسترش پیدا کرد. رشیدالدین در مورد فعالیت های عمرانی این دوره می نویسد: «و عمارت بی اندازه در اکثر ولایات ساخته و می سازد و انهار و کهریزها جاری می گرداند و اگر در تفصیل آن شروع رود به تطویل انجامد...و در عهد مبارک او به واسطة عدل شاملش هزاران هزار آدمی به مشارکت ایشان به عمارت مشغول اند و آنچه جهت خود می کنند صد چندان باشد و هر خانه و باغ که پیش از این به عدد جماعتی که در این زمان عمارت می کنند خرابی می کردند و عمارتی که این زمان در ممالک می کنند بعد از عهد اکاسره در عهد هیچ پادشاهی نکرده اند»(همدانی، 1373: 1372). اشتیاق غازان به سازندگی و آبادانی به قبل از ایلخانی او بر می گردد و در زمان حکومت خراسان نیز بناهایی را بنا کرد اما بناهایی را که پس از مسلمان شدنش می ساخت بیشتر شامل مساجد و حمام برای تمامی مناطق ایران می شد. همچنین بناهای مخصوص سادات و مشایخ بنا می کرد و ارادت خود را به ایشان نشان می داد.

از این نمونه می توان به مدارس و خانقاه ها اشاره کرد که املاک بسیاری را نیز وقف آنها می نمود. از جمله این مکان های مذهبی، دارالسیاده ها بودند که به دستور غازان در شهرهایی چون اصفهان، تبریز، شیراز، بغداد و ...ساخته شد.

دستورات غازان خان

غازان برای گسترش و توسعة شهرسازی و آبادانی در شهرها، یرلیغی مبنی بر شرکت وکلای دیوان و امرای دولت و اکابر ملت صادر کرد که بر اساس آن تمام حاکمان و امرا ناگریز بودند در مناطق تحت تسلط خود به سازندگی دست بزنند. به این ترتیب در این دوران بسیاری از حاکمان و فرماندهان و امرا مشغول ساختن بناهایی در مناطق تحت حکمرانی خود بودند و این امر موجب عمومی شد این فعالیت ها گردید.
یکی از شهرهایی که در زمان حکومت غازان به رشد و شکوفایی رسید، تبریز بود. تبریز در عهد ایلخانان، پایتخت شد و جمعیت زیادی را در خود جا داد. در نگاه سفرنامه‌نویسان این دوره، شهرهایی مانند تبریز، یزد، کرمان و هرمز از نظر رونق کالا و اجناس در خور اهمیت بوده‌اند. دادوستد در تبریز در ایام دیدار مارکوپولو بسیار رونق داشته است. در آن ایام، تبریز مرکز دادوستد انواع ادویه، ابریشم گیلان و چین، سنگ‌های قیمتی مانند یاقوت و کهربا، طلا و نقره، پوست و... بوده است. ابن‌بطوطه که چندی بعد از مارکوپولو این شهر را دیده است، از جامه‌های ابریشم‌بافت شهر تبریز یاد می‌کند. وی همچنین از بازار غازان در این شهر به عنوان یکی از بهترین بازارهایی که تا آن زمان دیده است، نام می برد(ابن بطوطه، 1370، ج1: 284). همچنین در این ایام، تبریز یکی از مراکزی بوده که با ونیز و ایتالیا مبادلات بازرگانی داشته و ابریشم ایران از همین طریق به اروپا می‌رسیده است.

حمدالله مستوفی که مقارن همین زمان از تبریز دیدن کرده است و آن را معظم‌ترین بلاد ایران دانسته، گزارشی جالب از وضعیت اجتماعی و اقتصادی تبریز در قرن هشتم هجری ارائه می‌کند: «مردم آنجا سفیدچهره و خوش‌صورت و متکبر و صاحب‌نخوت باشند و اکثرشان سنی و شافعی مذهبند و از مذاهب و ادیان دیگر بی‌شمارند و درو معاشران به‌غایت لطیف و شیرین سخن و صاحب جمال هستند و فقیر و غنی از کسب خالی نباشند و در آن دیار متمول بسیارست» (مستوفی، 1381: 124).

 این شهر علاوه بر اینکه به سبب پایتختی از اهمیت سیاسی و اداری ویژه ای برخوردار بود، با گسترش مبادلات بازرگانی داخلی و خارجی به یکی از شهرهای مهم بازرگانی ایران و از کانون های اقتصادی دورة ایلخانی تبدیل شد. غازان خان بناهای بسیاری در این شهر بنا کرد و قیمت خانه ها افزایش یافت و به این ترتیب به کشاورزی و اقتصاد این منطقه کمک شایانی کرد. از اقدامات غازان در تبریز، دستور ساخت بارو در اطراف این شهر است که فرمان می دهد این بارو محدود به هستة مرکزی نشود و باغ ها و محلات بیرون شهر را نیز دور بزند. «غازان خان در ابتدای ورود به تبریز در سال 694ه ق در قصری که پدرش ارغون در قسمت غربی تبریز واقع در شنب ساخته بود، ساکن شد و دستور داد تا بناهای این قریه را که از زمان مرگ ارغون نیمه کاره رها شده بود، تکمیل نمایند، لیکن فعالیت های گسترده و جدی ساختمانی در شنب از سال 698ه ق آغاز شد. در این سال غازان تصمیم گرفت به تأسی از دیگر بزرگان و پادشاهان مسلمان، ابواب البر و مقبره ای عظیم برای خود در این محل بسازد. ابواب البر غازانی تأسیسات ساختمانی عظیمی بود.

غازان خان در نیشابور در حال دادخواهی
قازان خان

مقبرة غازان با قبه و گنبد بلند آن در کانون این تأسیسات قرار داشت و ابنیه دیگر شامل مسجد جامع، خانقاه درویشان، دو مدرسة شافعی و حنفی، داراشفاء، دارالسیاده، بیت المتولی و بیت القانون و کتابخانه یا بیت الحکمه و رصدخانه، حکمتیه، بستان و قصر عادلیه و حوضخانه و گرمابه گرداگرد آن ساخته شده بود»(اصفهانیان، خزائلی، 1382: 21). از دیگر شهرهایی که در زمان حکومت غازان مورد توجه قرار گرفت و اقداماتی جهت آبادانی و رونق آن انجام شد، بغداد بود که در آغاز حکومت ایلخانان نیز توسط عطاملک جوینی مورد عنایت قرار گرفته و کوشش های زیادی در جهت آبادانی آن صورت پذیرفته بود. در دورة سلطنت غازان در جهت آبادی شهر بغداد و ترمیم ویرانی ها و ساختن بناهای جدید و ترمیم قنات ها و نهرها کوشش مهمی انجام گرفت. غازان نهری میان بغداد و حله احداث کرد و آب فرات را در آن جاری کرد. این نهر به نهر غازانی شهرت یافت و باعث آبادانی مناطق بین بغداد و حله گردید. شهر ری نیز در زمان غازان مرمت و احیا شد. این شهر در زمان حملة مغول آسیب زیادی دیده بود. شیراز نیز که در دورة ایلخانی چندین بار مورد هجوم قرار گرفت، در دورة غازان مورد توجه قرار گرفت و در اطرافش بارویی کشیده شد. «با مرگ غازان گرچه اکثر فعالیت های عمرانی که توسط او آغاز شده بود به صورت نیمه تمام رها شد، اما روند برنامه عمران شهری متوقف نشد. جانشین غازان، الجایتو، به خاطر ایجاد شهر سلطانیه، به عنوان پادشاهی مشوق عمران و شهرسازی نزد همگان شهرت یافته است»(اصفهانیان، خزائلی، 1382: 24).
غازان خان در 703ه ق درگذشت درحالیکه پیش از مرگ تمام امرا و ارکان دولت را جمع و نصیحت کرد. در باب خصوصیات اخلاقی و صفات ظاهری غازان گفته شده است که وی رشید و جنگ آزموده بود و به فنون لشگرکشی و مقابله با دشمن آشنا بود. غازان علاوه بر زبان مغولی و فارسی تا اندازه ای به عربی، تبتی و لاتینی آشنایی داشت. در سیاست و تنبیه خطاکاران بسیار بی رحم بود و اگر از زیردستان و سران قشون ظلم و تعدی می دید ایشان را به سختی مجازات می کرد. رشیدالدین نیز دربارة غازان و احولات وی آورده است که: غازان تاریخ و حکایات ملوک متقدم و متأخر و همچنین تاریخ مغولان و اسامی آبا و اجداد و خویشان و زنان و مردان امرای مغول را به خوبی می دانست، و نیز به تاریخ ملوک عجم و اتراک و هند و کشمیر و ختای، بهتر از خود آن اقوام آگاهی داشت و زمانی که با مردمان این قوم بحث می کردند آنها در شگفت می شدند. از صنایع زیادی از جمله زرگری، آهنگری، نجاری، نقاشی و ریخته گری مطلع بود و می توانست به دیگران تعلیم دهد. وی همچنین صنعت کیمیا را که مشکل ترین صنعت آن زمان بود به خوبی می دانست. در علم طب تبحر داشت و خواص دارویی گیاهان را از روی برگ آنها تشخیص می داد. در علم معادن مهارت داشت، مثلاً اگر کوهی را می نگریست می دانست چه نوع معدنی در آن وجود دارد(همدانی، 1362: 970-966).

سکه

شام قازان


حضور و فعالیت افراد شیفته علوم در دربار سلاطین ایلخانی، عامل اصلی در احداث و توسعه مراکز علمی در این دوره است. خواجه نصیرالدین طوسی، خاندان جوینی، خواجه رشیدالدین همدانی و خویشان نسبی و سببی ایشان، مؤسسان، متفکران، طراحان، مهندسان، معلمان و مبتکران در ساخت مدارس و مجتمع‌های آموزشی و علمی و تحقیقی می‌باشند. البته نباید علاقه و توجه سلاطین ایلخانی به علوم و مباحث علمی را نادیده گرفت.
بنیان‌های فکری و آموزشی دانشمندان و وزرای ایرانی دوره ایلخانان، به ایران قبل از مغول مربوط می‌شود و مسلماً مدارس و دوره‌های قبل الگوی مناسبی برای احداث و اداره مدارس این دوره بوده‌اند. تأسیس مراکز آموزشی متعدد برای تدریس علوم دینی، علم طب و نجوم و دعوت از دانشمندان ادیان و مذاهب مختلف از دیگر مناطق برای تدریس در این مراکز، ثمره بینش‌ مدارای مذهبی ایلخانان و دانشمندان ایرانی است.

مراکز علمی مهم دوره ایلخانان
رصدخانه مراغه: مؤسس رصدخانه مراغه، خواجه نصیرالدین طوسی است. اصل خاندان خواجه از جهرود ساوه است، ولی چون در طوس متولد شده به طوسی مشهور گردید. در همان‌ جا نیز به کسب علم پرداخت و در علوم زمان خود سرآمد گشت. ناامنی اجتماعی ناشی از کشمکش‌های دوره خوارزمشاهیان و حمله مغول، قلاع اسماعیلی را به محلی امن برای استقرار دانشمندان ایران تبدیل کرده بود. خواجه نصیرالدین نیز مدتی در قلعه قهستان، میمون دژ که متعلق به اسماعیلیان بود، ساکن گشت و به تحقیق در علوم اشتغال ورزید. او پس از غلبه هولاکو بر قلاع اسماعیلیان، به خدمت هولاکو درآمد. رصد خانه مراغه، اولین مرکز علمی و تحقیقی در دوره ایلخانان محسوب می‌شود که به خواست خواجه نصیرالدین طوسی و به دستور هولاکو که به ستاره‌شناسی علاقه‌مند بود، در سال656 هجری ساخته شد. خواجه نصیرالدین در مجتمع آموزشی رصدخانه مراغه دانشمندانی را از سرتاسر جهان اسلام جمع کرد که از حاصل کار آنان، مسلمانان سود جستند. از جمله آنان، مؤید الدین عروضی از دمشق، فخرالدین مراغی از موصل، فخرالدین اخلاطی از تفلیس و نجم‌الدین دبیر قزوینی بودند که در رصد‌خانه به آموزش و تحقیق پرداختند.


غازان خان سلطانی قانونمند
سلطان غازان خان در حال تنظیم مسائل و قوانین جدید برای شکارچیان
قوانین

عدالت غازان خان
بازداشتن مأموران دولتی طبق فرمان غازان خان مبنی بر ممنوعیت گرفتن مالیات با ظلم و شکنجه‌ی مردمفرمان غازان خان

خواجه نصیرالدین در این مرکز به تدریس و تعلیم افراد همت گماشت. در مجتمع علمی رصدخانه، علمای شیعی، سنّی و مسیحی به تعلیم و تعلم اشتغال داشتند. در زمان اباقا نزدیک به صد دانشمند در این رصد خانه تربیت شده بودند. شیخ جمال‌الدین حسن بن مطهر حلی و علامه قطب الدین شیرازی از تحصیل کردگان این مرکز و تربیت یافته خواجه نصیرالدین طوسی هستند. تهیه نقشه شکل کره زمین، تقسیمات ربع مسکون، طول و عرض بلاد، جزایر و دریاها، تهیه جداولی برای تعیین طول روز و ساعات در فصول چهارگانه از کارهای علمی این رصدخانه به شمار می‌رود. محصول علمی و تحقیقی دیگر این مرکز، تألیف و تهیه زیج ایلخانی است. زیج ایلخانی در زمان حیات خواجه نصیرالدین پایان نیافت، بلکه اصلاح و تکمیل آن به وسیله علامه قطب¬الدین شیرازی انجام گرفت. در ساختمان رصدخانه نیز از علم نجوم، ریاضی و فیزیک استفاده شده است. گنبد رصدخانه با اصول هندسی و ریاضی ساخته شده بود، به طوری که نور آفتاب ساطع از روزنه گنبد، ساعات روز را مشخص می‌کرد. کتابخانه مراغه شامل چهارصد هزار جلد کتاب در علوم مختلف و متداول زمان بود. خواجه نصیرالدین بسیاری از کتب کتابخانه‌ها
ی بغداد، شام و قلاع اسماعیلی را از خطر نابودی نجات داد و در کتابخانه مراغه مورد استفاده قرار داد. رصدخانه مراغه، اولین مرکز مستقل علم نجوم به شمار می‌رود. این رصد خانه الگویی برای علمای نجوم در کشورهای دیگر، از جمله هند و عثمانی، شد. انجام تحقیقات جمعی و گروهی از دیگر خصایص ابتکاری این مرکز به شمار می‌رود که بعدها این روش به اروپا راه یافت.

مدرسه مجتمع شنب غازان: سلاطین مغول بنابر رسم دیرین، مقابر خود را در محلی ناشناخته و دور از دسترس مردم ایجاد می‌کردند. چون، غازان به دین اسلام گروید، به فکر افتاد مقبره‌ای برای خود ایجاد کند و اطراف آن را آباد و محل زندگی مردم نماید. بدین منظور، محله‌ایی بنا نهاد و آن را شنب غازان نامید. شنب غازان در جنوب غربی تبریز قرار داشت و بنای آن از سال 697 هجری تا 702 به طول انجامید. غازان خان دستور داد برای رواج اسلام و رفاه حال مسلمانان، بناهایی از جمله مسجد، مدرسه، خانقاه، دارالشفا، کتابخانه، رصد خانه، بیت‌السیادت[محلی برای اقامت و پذیرایی از سادات] و بیت‌القانون[مرکز بایگانی اسناد] ساخته شود. غازان در علم نجوم تبحری کسب کرده بود. زمانی که دستور تأسیس رصدخانه در مجتمع شنب غازان را داد، در مورد چگونگی ساختمان رصدخانه و علوم مستقر در آن دستور‌هایی می‌‌داد که حاکی از علم و آگاهی او از نجوم بود. شناخت او از ستارگان و حرکت و سکون و محل قرار گرفتن آنها در فصول مختلف، موجب حیرت منجمان می‌شد.

لغو تعهد شهروندان مبنی بر عرضه‌ی اسب و مواد غذایی به ایلچیان (رسولان) و بازداری ایلچیان از آزار و اذیت مردم در این مورد طبق فرمان سلطان محمود
مغول

دستگیری و مجازات دزدان و راهزنان به‌فرمان غازان خان
غازان تبریز

مراکز آموزشی شنب غازان عبارت بودند از:
الف) مدرسه شافعی، برای آموزش علوم دینی بر اساس اصول مذهب شافعی؛ ب) مدرسه حنفی، جهت آموزش اصول مذهب حنفی؛ ج)مکتب خانه، جهت تعلیم و مراقبت کودکان بی‌سرپرست. در مکتب خانه پنج نفر معلم و پنج نفر معید به صد کودک یتیم، تعلیم قرآن می‌دادند. به معلمان علاوه بر حقوق مشخص، به ازای آموزش کامل کل قرآن به هر کودک، مبلغی به منزله هدیه پرداخت می‌شد. پنج دایه نیز برای نگهداری و مراقبت جسمی و روحی یتیمان در استخدام بودند؛ د) خانقاه. در هر ماه دو بار متصوفه و خوانندگان در آن جمع می‌آمدند؛ ه) رصدخانه. غازان خان پس از دیدار از رصدخانه مراغه دستور داد در مجتمع شنب غازان رصد خانه‌ای بنا کنند. در رصد خانه یک نفر مدرس، یک نفر معید و چند نفر متعلم به امر تعلیم و تعلم مشغول بودند. غازان خان برای حفظ مجتمع شنب غازان املاک بسیاری را وقف آن کرد. متولی، مدرسان، معیدان، دانش آموزان و دانشجویان و دیگر کارکنان مجتمع از حقوق و حق مسکن و غذا بهره‌مند بودند.

مجتمع آموزشی ربع رشیدی: بزرگترین و مهم‌ترین مرکز آموزشی و علمی و دوره ایلخانان، ربع رشیدی است. مؤسس این مجموعه، خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، وزیر غازان خان و اولجایتو بود. ربع رشیدی، مجتمعی عظیم در شرق شهر تبریز بود که از ابتدایی‌ترین مقاطع تحصیلی تا دوره‌های عالی را شامل می‌شد. تشکیلات این مجتمع با برنامه‌ریزی‌ها و تشکیلات مجامع بزرگ آموزشی امروزه قابل انطباق است. مجتمع اداری بخش‌های مختلف آموزشی، فرهنگی، اداری و خدماتی بود. متولی، مشرف و ناظر که در حقیقت هیأت امنای مجتمع محسوب می‌شدند، گردانندگان اصلی مجتمع بودند. در تعیین این افراد، نظر قاضی القضات تبریز شرط بود. در وقفنامه رشیدی شرح وظایف هر یک از آنان ذکر شده است. نظارت بر امور آموزشی، فرهنگی، مالی و اداری، استخدام، انتخاب و گزینش مدرسان، طلاب و کارکنان و رسیدگی به تخلفات از مسئولیت‌های متولی بود. متولی باید در کلیه امور با مشرف و ناظر مشورت می‌کرد. برنامه‌ریزی و کنترل مسئولیت کلاس‌های درسی به عهده مرتّب بود که نقش معاون آموزشی دانشگاه‌های امروزی را بر عهده داشت.
لینک پست ربع رشیدی تبریز


بقایای ربع رشیدی بزرگترین شهر دانشگاهی جهان

ربع رشیدی

دانشگاه تاریخی

مدرسه سیار: ایجاد مدرسه سیار از ابتکارات ایلخانان در زمینه رواج و رونق و گسترش علم و دانش بود. مغولان پس از لشکرکشی و غلبه بر مناطق مختلف و تشکیل حکومت، در سرزمین‌های مفتوحه مستقر و ساکن می‌گردیدند. سلاطین ایلخانی در ایران نظام و مراتب ایلی را فراموش نکرده بودند و در زمستان و تابستان به تناسب آب و هوا در مناطق مناسبی قشلاق و ییلاق داشتند. این نوع زندگی وقتی با مظاهر و تجلیات مادی و معنوی، فرهنگ و تمدن پیشرفته جدید همراه می‌شد، ایلخانان را ملزم می‌ساخت برای رفع نیازهای علمی، تدارکات مناسب بیندیشند. به همین جهت، در اردوگاه‌ها مراکز علمی به وجود آمد تا وقفه‌ای در آموزش و تدریس ایجاد نگردد. وصاف این نوع مدارس را «مدرسه سیار» نامیده است. خواجه رشیدالدین و تاج الدین علیشاه که مشترکا وزارت اولجایتو را داشتند، مبتکران اصلی مدرسه سیار بودند. مدرسه سیار چادری بزرگ و مجهز از جنس کرباس بود که ایوان و حجره‌هایی داشت. مولانا بدرالدین اشتری، عضدالدین ایجی، نظام¬الدین عبدالملک، مولانا نورالدین عبدالرحمان حکیم تستری، سید برهان¬الدین عبری، جمال¬الدین مطهر حلی و پسرش فخر¬الدین را مدرسان مدرسه سیار ذکر کرده‌اند.[47] مدرسه سیار در هر زمان، به طور مرتب دارای یکصد طلبه علم بود. تهیه نیازمندی‌های طلاب اعم از تهیه و تدارک غذا، پوشاک و وسایل حمل و نقل از جمله خدمات مدرسه به شمار می‌رفت.

مدارس مستقر در بعضی شهرها: این مدارس به وسیله افراد خیّر یا به دستور خواجه-رشیدالدین و منسوبان او تأسیس شدند. خواجه رشید الدین، در ارزنجان[محل جغرافیایی ارزنجان در ترکیه امروزی قراردارد] مدرسه‌ای احداث کرده بود. در مکتوبات او نامه‌ای در مورد مولانا محمد رومی وجود دارد که او را به سمت مدرسی این مدرسه برگزیده است.

رشید الدین در وقفنامه خود قید می‌کند که جهت تدریس تألیفاتش در شهر بسطام نیز بقعه‌ای ساخته است. به درخواست خواجه رشیدالدین، در سال 715 هجری مدرسه و خانقاه و بازاری در یزد تأسیس گردید. القاب خواجه رشیدالدین و عنوان «مخدوم جهانیان» بر سر در مدرسه نوشته شد. رشیدالدین مزارع، اراضی و قنوات بسیاری را در یزد وقف این مدرسه نمود.

از آثار شمس‌الدین محمد، داماد خواجه رشیدالدین، مدرسه شمسیه یزد است. در کنار مدرسه، بازار، خانقاه و دارالسیادت نیز تأسیس شده بود. او چهار تن از قضات محلات یزد را به عنوان هیات أمنای مدرسه تعیین نمود و مزارع و باغات و مغازه‌هایی را وقف آن کرد. خواجه علیشاه گیلانی، وزیر اولجایتو، نیز مسجد جامعی در تبریز بنا نهاد و مدرسه و خانقاهی در کنار آن احداث نمود. از بناهای زمان سلطان ابوسعید، مدرسه عبدالقادریه است که خواجه عبدالقادربن خواجه کمال الدین محمد بن سدید اشکذری، عالم ریاضیات آن را در یزد به سال 734هجری تأسیس کرد این مدرسه دو طبقه داشت.

مینیاتور شنب غازان
غازانی

نتیجه
مغولان قبل از تشکیل دولت و تسلط بر سرزمین‌های دیگر با توجه به نیازهای زندگی، نوع معیشت و برخورد با همسایگان به علومی چون تاریخ، نجوم، طب، شکار و آموزش‌های نظامی ارج می‌نهادند.
غازان خان به عنوان یکی از مهمترین ایلخانان، توانسته بود تا حدود زیادی بر اوضاع مملکت تسلط یابد. وی با بهره گیری از دانش مملکت داری بزرگانی چون خواجه رشیدالدین فضل الله، به بهترین شکل ممکن به انجام اصلاحات مورد نیاز در زمینه های گوناگون دست زد. نتایج کارهای وی با توجه به شخصیت خاص او و ابراز و اعلان مسلمانی، دوران وی را به عصری درخشان حکومت داری در ایران تبدیل نمود.


- ابن‌بطوطه (1370)، سفرنامۀ ابن‌بطوطه، ترجمۀ محمدعلی موحد، بی‌جا: آگاه، 2 ج.

- اشپولر، برتولد(1380)، تاریخ مغول در ایران، ترجمة محمد میرآفتاب، علمی و فرهنگی.
- مستوفی‌قزوینی، حمدالله‌ بن ‌ابی‌بکر ‌بن ‌محمد ‌بن ‌نصر(1381)، نزهة‌القلوب(مقاله سوم)، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: حدیث امروز.
- همدانی، رشیدالدین فضل الله(1362)، جامع التواریخ، به کوشش دکتر بهمن کریمی، تهران: اقبال.
- همدانی، رشیدالدین فضل الله(1368)، تاریخ مبارک غازانی، به اهتمام کارل یان، اصفهان: بی نا.
- همدانی، رشیدالدین فضل الله(1373)، جامع التواریخ، تصحیح و تحشیة محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: البرز.


لینک پست وضعیت تونلهای زیرزمینی شنب غازان
لینک پست تونلهای زیرزمینی تاریخی تبریز
لینک پست تبریز مادر شهر 1 و 2



مرتبط با : تبریز ایران * مشاهیر آذربایجان
برچسب ها : شنب غازان-قازان خان-عصر مغولها در ایران-پایتختی تبریز-امپراطوری ایلخانان-اصلاحات غازانی-
نویسنده : تبریز قارتال
تاریخ : یکشنبه 11 مهر 1395
زمان : 11:59 ب.ظ
:: برج تاریخی آتش نشانی تبریز
:: طبیعت زیبای هوراند آذربایجان شرقی
:: گردش در دروازه آذربایجان شرقی ، شهرستان میانه
:: بیشترین مالیات کشور اذعان آذربایجانی ها
:: فرزندآوری و کودکان آذربایجان شرقی
:: روستای چراغیل و فرهنگ روستای قاضی جهان در آذرشهر
:: پروفسور محسن هشترودی و پروفسور لطفی زاده و پرفسور علی جوان
:: در آستانه سال نو میلادی و ارامنه تبریز
:: دوربین تبریز لینک 66 ( برف و زمستان در کندوان )
:: چله گئجسی در آذربایجان
:: خیابان سنگفرش تربیت در تبریز
:: منطقه کیامکی و کمتال آذربایجان شرقی
:: باغ تاریخی فتح آباد تبریز
:: سه قهرمان تبریز عظیم قیچی ساز ، یونس موحد ، اکرم امانی
:: دیدنیهای اطراف مرند
:: بیماری ایدز را بیشتر بشناسیم
:: وداع باشکوه تبریز با مسافران بهشت
:: قطار و دهقان فداکار
:: موزه آذربایجان در تبریز
:: نگاهی به طرح توسعه میدان ساعت تبریز
:: درباره تبریز و آذربایجان - پست ثابت About
:: آپارات تبریز لینک 68
:: شیرینی و سوغات خوردنی تبریز و آذربایجان شرقی
:: نفس های ارگ تبریز
:: از دانشسرای عالی تا دانشگاه تبریز
:: دروازه های تاریخی تبریز
:: خانه تاریخی پروین اعتصامی
:: دوربین تبریز لینک 65 ( پاییز متنق در سهند )
:: شهروند لینک آذربایجانی 65 ( تصاویر شهری از باکو Baku )
:: بستان آباد گردی


 

شارژ ایرانسل

فال حافظ